Iets vertellen dat pijn zal doen

WAT HET MEESTE opvalt bij Ingmar Bergman, is wat hij niet laat zien. Het werkelijk tragische aspect van zijn huwelijksdrama's blijft op de achtergrond: de kinderen....

Ook in Bergmans roman Vertrouwelijke geprekken schitteren de kinderen door afwezigheid, terwijl zij in werkelijkheid een hoofdrol vertolken. Om haar drie kinderen blijft de 36-jarige Anna bij haar onmogelijke echtgenoot Henrik. Deze koude en angstige predikant vertoont trekken van Bergmans vader, die hij een 'levensleugenaar' noemde. Henriks vrouw Anna is de typische Bergman-moeder; mooi, ongelovig, ongelukkig en overspelig. Uit wanhoop over haar van liefde verstoken huwelijk vlucht ze in de armen van de theologie-student Tomas.

De hieruit voortvloeiende 'levenscatastrofe' wordt beschreven in de loop van vijf geprekken, gevoerd tussen 1925 en 1934. In het eerste gesprek raadt Anna's zielzorger, de predikant Jacob, haar aan de verhouding op te biechten en te verbreken. Het eerste doet ze wel, het tweede niet, zodat haar huwelijk er slechts onmogelijker op wordt. Na haar bekentenis maakt Henrik Anna jarenlang het leven zuur. Hij terroriseert haar met zijn neurotische aanvallen. Uiteindelijk, na een vergeefse poging Henrik op te laten sluiten als 'geestesziek', geeft Anna haar verhouding op en lijkt ze zich in haar lot te hebben geschikt.

Een behoorlijk negentiende-eeuws verhaal dus, zoals Bergman ze wel vaker vertelt. Toch is de toon modern; vooral het eerste gesprek met Jacob doet nog het meeste denken aan een therapeutische sessie. Misschien is het niet toevallig dat deze vaderlijke figuur de naam van de oudtestamentische dromenduider Jacob heeft gekregen. Anna's zielzorger is de voorloper van de psychiater met opmerkingen als: 'Jij bepaalt zelf wat je vertelt', of: 'Je mag best kwaad worden.'

Ook de gesprekken tussen de minnaars en echtelieden onderling nemen regelmatig deze therapeutische toon aan, zoals wanneer Anna en Tomas een weekendje samen vluchten. 'Jij denkt toch ook aan alles', zegt Tomas, waarop Anna pareert: 'Je klinkt verdrietig?'

Niet alleen is de toon onwaarschijnlijk voor twee prille geliefden, het doet ook meer aan de jaren zestig dan aan de jaren twintig denken.

Een belangrijker manco van de dialogen is dat ze niet thuishoren in een roman. Het zijn typische toneelgesprekken, waarin zo onopvallend mogelijk feitelijkheden moeten worden ondergebracht. Welke echtgenoot vraagt bijvoorbeeld aan zijn vrouw: 'En hoe is het met Karin, met je moeder?', waar we gevoeglijk kunnen aannemen dat een dochter de naam van haar moeder kent. Net zo onrealistisch klinkt het dramatische hoogtepunt wanneer Anna haar verhouding opbiecht: 'Ik moet je iets vertellen dat pijn zal doen.'

'Nu word ik pas echt bang.' Hij probeert haar milder te stemmen met een glimlach.

'Het is namelijk zo dat ik sinds enige tijd een relatie heb met een andere man.'

Bergman laat de specifieke mogelijkheden van de roman onbenut, en is in zijn rol van verteller eerder hinderlijk dan behulpzaam. Hij brengt zichzelf expliciet in beeld, achter zijn schrijftafel op zijn geliefde eiland Fårö. Het gaat hem, zo laat hij weten, om 'de gedachten, gevoelens en angsten van mijn hoofdrolspelers' en niet om 'hoe het in de werkelijkheid was'.

Het zijn juist die gevoelens die niet uit de verf komen. Vooral het wat melodramatische vertellerscommentaar zit de dialoog in de weg. Op de momenten dat het verborgen venijn in het gesprek tussen Anna en Henrik begint te werken, haalt Bergman de spanning eruit met zijn zwaar aangezette commentaren: 'De tunnel wordt smaller, de veilige fundamenten van de werkelijkheid begeven het en veranderen in stof en as.' Dit ingrijpen in de dialoog heeft veel weg van een noodgreep, alsof de filmer zonder camera machteloos tegenover zijn stof staat.

Afgezien daarvan is Vertrouwelijke gesprekken precies een Bergman-film; de nauwkeurige sfeerschetsen, de gespannen dialogen, de verstikkende relaties. Hij herhaalt keer op keer, in een 'malende monotonie', hoe mensen elkaar 'dodelijk verwonden'. Waarom ze dat doen blijft een onoplosbaar raadsel. De cineast, die zelf al zeven echtgenotes versleet, zoekt nog steeds naar het antwoord. Wellicht moet hij daarom steeds hetzelfde verhaal vertellen: 'Ik weet niet waarom ik dit doe, maar desondanks doe ik het', verzucht hij in Vertrouwelijke gesprekken.

De feitelijke hoofdrol in Bergmans werk is weggelegd voor de waarheid. Het noodlot van zijn personages is hun vergeefse zoektocht naar de waarheid. Bij God, zo wordt al snel duidelijk, hoeven we die niet te zoeken en bij zijn plaatsvervangers op aarde evenmin. In de autobiografische film Fanny en Alexander hertrouwt de moeder met een bisschop, omdat ze zo 'hunkerde naar de waarheid'. De wrede bisschop leert haar slechts liegen. Vooral haar zoontje Alexander, Bergmans alter ego, weet al snel hoe het leven in elkaar zit: 'De mensen zijn belachelijk en ik heb de pest aan ze.' Het enige wat er op zit is je met leugens en fantasieën door het leven slaan.

Ook Anna uit Vertrouwelijke gesprekken leert dat zij met de waarheid niets opschiet: aan het einde van het boek is er weinig veranderd aan haar erbarmelijke huwelijksleven. Zij heeft slechts van de kerk en van haar moeder geleerd daarover te liegen en haar leed te verhullen.

Oprechtheid is zinloos, maar de leugen al evenzeer. In haar geheime relatie met Tomas vond Anna ook al geen bevrediging. Sterker nog, hun verhouding bezweek al in het prille begin haast onder het gewicht van de zonde. Het schuldgevoel ontneemt de geliefden ieder mogelijk plezier van het samenzijn. Desondanks blijven ze volharden in hun overspelige gedrag. Bergman toont zich hier opnieuw zeer bedreven in het blootleggen van de treurnis die zo'n verhouding waaruit de passie is verdwenen, kenmerkt. Zoals hij een echtpaar uit een van zijn films liet zeggen: 'We waren volstrekt niet verliefd. We verveelden ons alleen maar.'

Hij laat er geen twijfel over bestaan: niet alleen is ouderliefde een fictie, ook echtelieden en minnaars zijn gedoemd elkaar het leven zuur te maken. Ooit citeerde hij de door hem zo bewonderde Strindberg: 'Is er iets ergers dan man en vrouw die elkaar haten?'

Die woorden zouden het motto kunnen zijn bij al Bergmans werk, waarin hij onophoudelijk de nuances van de huwelijkse haat blijft verbeelden.

Yra van Dijk

Ingmar Bergman: Vertrouwelijke gesprekken.

Vertaald uit het Zweeds door Karst Woudstra.

Meulenhoff; 159 pagina's; ¿ 36,90.

ISBN 90 290 5239 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden