Iets te veel spookverhalen gelezen

De Engelstalige letteren beleven een ware Henry James-revival...

Hans Bouman

Het afgelopen jaar verschenen er ten minste drie romans waarin deze meester van de moderne roman een hoofdrol speelde: Author, Author van David Lodge, Booker-nominee The Master van Colm Tóibín en The Line of B eauty van Alan Hollinghurst, winnaar van de Booker Prize .

En nog is daarmee het Henry James-jaar niet over, blijkt uit A. N. Wilsons A Jealous Ghost. In deze roman draait alles om wat waarschijnlijk James' beroemdste werk is: de 'spooknovelle' The Turn of the Screw. Hierin wordt een naamloos kindermeisje tijdens het kennismakingsgesprek verliefd op haar toekomstige (en eveneens naamloze) werkgever. Ze komt te werken in een groot landhuis, Bly, waar ze op twee jonge kinderen, Miles en Flora, moet passen.

Na enige tijd komt ze tot de conclusie dat de kinderen onder invloed staan van twee kwade geesten. Haar verzet tegen deze geesten leidt uiteindelijk tot een drama, waarbij een van de kinderen sterft. The Turn of the Scre w (1898) is in de loop der jaren het onderwerp geweest van zeer uiteenlopende interpretaties, waaronder de these dat de geesten slechts zouden bestaan in de verbeelding van het kindermeisje .

De hoofdpersoon van A. N. Wilsons roman, Sallie Declan, is een Amerikaanse literatuurstudente die naar Londen is gekomen om aan haar proefschrift te werken (een typisch Jamesiaanse stijlfiguur: naïeve Amerikaanse gaat naar het oude Europa om haar opvoeding te voltooien). Haar onderwerp: The Turn of the Screw -of Tu r n , zoals zij het noemt.

Om een indicatie te geven van haar benadering: 'Zij werkte aan een interpretatie van Tu r n als een tekst over de irrelevantie van de toepassing van waarheidscriteria op narratieve teksten, of het nu metavertellingen waren, zoals darwiniaanse wetenschap of marxistische politieke theorieën, dan wel kleinere vertellingen, zoals vrouwen die zeiden dat ze geesten hadden gezien.'

Na een aantal maanden zwoegen is Sallie nog niet veel verder gekomen met haar dissertatie. Bovendien voelt ze zich eenzaam en ellendig in Londen. Dan doet iemand haar de suggestie aan de hand een tijdje als kindermeisje te gaan werken. Het zou een afwisseling zijn van haar bestaan en haar bovendien in contact brengen met de plaatselijke bevolking .

De lezer begint dan al enig idee te krijgen welke kant dit verhaal op zou kunnen gaan, en Wilson is gul in het geven van hints die verder in die richting wijzen. Wanneer Sallie haar moeder vertelt over haar nieuwe baan in een groot landhuis in Kent, reageert deze met: 'Ben je gek? Na wat er vorige keer is gebeurd. . .' Maar Sallie doet wat er is voorgevallen 'met Jakie in de badkamer' af als een onbetekenend incident. Daarnaast wordt duidelijk dat zij haar toekomstige werkgever, Charles Masters, onjuiste referenties heeft gegeven, die hij in de haast (hij moet op zakenreis) niet heeft gecontroleerd, en dat ze hem niets heeft verteld over 'de medicijnen' die ze gebruikt.

Om het geheel compleet te maken, wordt Sallie meteen bij dit sollicitatiegesprek verliefd op Charles en is ze ervan overtuigd dat dit wederzijds is. Hij zal haar tezijnertijd wel ten huwelijk vragen. Tijdens het gesprek benadrukt Charles dat Sallie weliswaar geen huishoudelijk werk hoeft te doen - er is een huishoudster - maar dat ze de kinderen geen moment uit het oog mag verliezen. Wat precies de aard is van het gevaar waarop hij impliciet zinspeelt, maakt hij echter niet duidelijk.

Wanneer Charles eenmaal is vertrokken, slaat Sallies fantasie al snel op hol. Ze haalt de naam van het huis waar ze werkt, Staverton, door de war met dat uit The Turn of the Screw, Bly, en verwart de kinderen voor wie ze moet zorgen, Frances en Michael, met de personages van Henry James: Flora en Miles.

Verder begint ze te fantaseren over de moeder van de kinderen. Die is overleden, besluit ze. Niet lang daarna raakt ze ervan overtuigd dat de geest van de moeder - de jaloerse geest uit de titel - door het huis spookt.

Tegen de achtergrond van deze gebeurtenissen speelt het feit dat Sallie een ziekelijke angst heeft voor seksualiteit. 'Ze had een afkeer, zo'n diepe, diepe afkeer van wat mannen tussen hun benen hadden.'

Zo groot is haar afschuw dat ze er als puber al de eufemistische afkorting BL ('between legs') voor heeft bedacht. Het was dan ook even schrikken toen ze in Londen ontdekte dat haar medestudenten dezelfde afkorting voor de British Library gebruikten.

A Jealous Ghost is een boek vol literaire verwijzingen, en niet alleen naar Henry James. Sallie is een Jane Eyreachtige figuur, Charles Master haar Mr. Rochester en Sallies fantasie over de geest van de overleden mevrouw Masters (die in werkelijkheid gezond en wel is en gewoon de kinderen wil hebben) haar 'mad woman in the attic'.

Ook wordt er geknipoogd naar Catherine Morland, de hoofdpersoon in Jane Austens Northanger Abbey, die iets te veel spookverhalen heeft gelezen en daarom achter elke deur een geest ziet.

Jane Austen, de didactica bij uitstek, schreef haar satirische roman aan het begin van de 19de eeuw, toen de gothic novels van Ann Radcliffe, Horace Walpole en anderen hoogtijdagen doormaakten en menige onervaren lezer(es) een verwrongen beeld van de werkelijkheid dreigden te geven.

Ook Wilson lijkt satirische bedoelingen te hebben. Zijn onderwerp is niet zozeer Henry James zelf, als wel de neiging van sommige academici literaire werken rücksichtslos voor hun karretje te spannen. Daarnaast gunt hij zichzelf een good laugh door slim gegoochel met literaire tradities en allusies.

Het gruwelijke slot van A Jealous Ghost komt allesbehalve onverwacht. En dat was ook precies de bedoeling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden