Iets raars met de adem van het bos

Bomen zijn niet alleen goed tegen het broeikaseffect, ze dragen er ook aan bij, blijkt uit onderzoek. Moeten nu de voorspellingen over het klimaat worden bijgesteld?...

Het gebeurt niet elke dag dat ze bij het instituut voor marine enatmosferisch onderzoek IMAU van de Universiteit Utrecht 's ochtends om tienuur al aan de Riesling zitten. Maar afgelopen dinsdag vond prof. ThomasRöckmann dat er reden was voor een feestje. Het gebeurt ook niet elke dagdat je in Nature staat. En zeker niet met een revolutionaire ontdekking.

Want revolutionair kun je het wel noemen, de ontdekking dat bomen enplanten methaan uitstoten. Methaan, alias CH4, alias aardgas, is nawaterdamp en kooldioxide het belangrijkste gas dat bijdraagt aan deopwarming van de aarde. Bomen blijken behalve bestrijders van hetbroeikaseffect (door opname van kooldioxide) ineens ook mede-veroorzakers.

Het artikel van Röckmann en anderen, met als hoofdauteur Frank Kepplervan het Max Planck Institut in Heidelberg, verscheen vorige week in Nature.In hetzelfde nummer stond een commentaar van de Nieuw-Zeelandseklimaatwetenschapper David Lowe, die het wetenschappelijke vuurtje, ondervoorbehoud, meteen flink oppookte. 'Deze onverwachte ontdekking zal, mitsbevestigd, grote invloed hebben op de boekhouding van het broeikaseffect.'Preciezer: herbebossing, een van de instrumenten uit het Kyoto-protocol,zou in een ander daglicht komen te staan.

Röckmann schrok nogal van dat commentaar. Keppler en hij haddenweliswaar geconcludeerd dat de bossen 10 tot 30 procent van demethaanuitstoot voor hun rekening nemen, maar hadden nog niet berekend inhoeverre dat de opname van kooldioxide teniet doet. Dus waren de politiekeconclusies volgens hem voorbarig.

Bestrijders

Deze week hebben Röckmann en Keppler die berekening alsnog gemaakt. Zeschatten de methaanuitstoot op 0,5 tot 2 gram per kilogram opgenomen CO2.Omdat de broeikas-kracht van methaan 21 keer zo sterk is als die vankooldioxide, volgt daaruit dat de effectiviteit van bomen als bestrijdersvan het broeikaseffect door methaanuitstoot slechts met 1tot 4 procentvermindert.

Hun bevindingen tot dusver zijn zeer beperkt. De onderzoekers hebbenalleen de uitstoot van plantenbladeren gemeten. Hun kasje had een inhoudvan achttien liter - daar kun je geen boom in leggen, zegt Röckmann. Enhoe verschillende plantensoorten zich gedragen is evenmin duidelijk.

Toch hebben de onderzoekers hun bevindingen geëxtrapoleerd naar al hetplantaardige materiaal op aarde. Het koolstofatoom in het uitgestotenmethaan heeft namelijk een signatuur die precies overeenkomt met bepaaldekoolstofatomen in de celwanden van planten. Aangezien álle cellen vanálle planten celwanden bezitten, kom je bij zo'n extrapolatie op eenflinke hoeveelheid methaan.

Het zijn voornamelijk de celwand-bestanddelen pectine en lignine,stoffen die als bindmiddel in appelstroop en jam fungeren, die nu deleveranciers van het methaan lijken te zijn, schrijven de onderzoekers.Daarmee houdt hun duiding van de herkomst van het methaan ook meteen op.

Ook plantenfysiologen hebben moeite de ontdekking te verklaren. Zelfhebben ze het methaan altijd over het hoofd gezien. 'De uitstoot is maarklein ten opzichte van de concentratie in de lucht', verontschuldigthoogleraar Linus van der Plas van Wageningen Universiteit zich. De doorKeppler en Röckmann gemeten emissies bedragen enkele honderden nanogrammenper gram per uur. Duizend kilo gebladerte stoot in een uur dus minder daneen gram methaan uit. 'Dat is moeilijk te meten.'

Over het mogelijke mechanisme wil zijn collega dr. ir. Ronald de Vriesvan de Universiteit Utrecht wel wat speculeren. 'Als ik naar het genoom vanplanten kijk, zie ik tientallen genen die enzymen maken die methylgroepenvan pectine af halen.' Dat resulteert in methanol, 'en dat wil je als plantniet in je cel hebben'. Hij weet wel een reactie die methanol in methaanomzet. 'Alleen is die, zover ik weet, nog nooit in planten aangetoond.'

Tot dusver werd gedacht dat planten alleen met behulp van bacteriënmethaan konden produceren, in een zuurstofloze omgeving. Rottende plantenin moerassen worden dan ook als de belangrijkste bronnen van methaangezien.

Winden

Daarnaast zijn fossiele brandstoffen, rijstvelden, winden latendekoeien en afvalbergen belangrijk. Gashydraten, in ijs verpakt methaan inde toendra of op de zeebodem, zouden vroeger een belangrijke rol hebbengespeeld.

Maar sinds vorig jaar was er een probleem met de methaanmodellen. Het(half Nederlandse) instrument Sciamachy op de milieusatelliet Envisat matvooral boven de tropische regenwouden veel meer methaan dan de modellenvoorspelden, schreven onderzoekers afgelopen zomer in Science.

'Nu, met de ontdekking van Keppler en Röckmann, vallen veelpuzzelstukjes op hun plek', zegt dr. Michiel van Weele, methaanonderzoekerbij het KNMI en een van de auteurs van dat artikel.

Vóór de ontdekking van de uitstoot door de blaadjes in het lab vanKeppler en Röckmann, dachten onderzoekers nog dat ze misschien demoerassen onder de bomen onderschatten. 'Maar dat was weer lastig te rijmenmet de waarneming dat de methaanconcentratie boven het tropisch regenwoudvooral in het droge seizoen groot was', zegt dr. Sander Houweling,onderzoeker bij het IMAU en bij ruimteonderzoekinstituut SRON, dat hetSciamachy-apparaat heeft helpen bouwen. 'Terwijl de uitstoot van deblaadjes in het lab juist groter wordt als er meer zonlicht op valt. Kloptprecies.'

De ontdekking van methaanuitstoot door bomen en planten betekent nietdat er ineens meer methaan in de atmosfeer komt. Alleen de herkomstverandert. Minder afkomstig van de moerassen, meer van de bomen, zegtHouweling.

Dat heeft wel grote consequenties voor de reconstructie van het klimaat,en voor het bijschaven van broeikasvoorspellingen.

De Utrechtse atmosfeergroep wil nu met SRON in de oerwouden zelf gaankijken. Ze hebben subsidie bij NWO aangevraagd voor een groot apparaat datvanaf de grond naar de methaanconcentraties gaat kijken, om zo desatellietmetingen beter te kunnen ijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden