Iets meer realisme over de rol van wetenschap in de politiek zou helpen

Het Nederlandse bestuur is van oudsher vervlochten met wetenschap.

Beeld de Volkskrant

Journalist Bas Haan had gesproken en de causa was finita. Wederhoor niet meer nodig. De directeur van het onderzoeksinstituut WODC van Justitie had zijn medewerkster geïntimideerd. De minister en zijn ambtenaren hadden in onderzoek zitten knoeien. Dinsdagavond nam de Kamer het vonnis eensgezind over. 'De geloofwaardigheid van het WODC is weg', zei Lilian Helder van de PVV. 'Elders huisvesten en de directeur ontslaan is het minste.' De andere Kamerleden dachten er niet veel anders over. Onderzoek hoort volstrekt onafhankelijk te zijn, riepen ze in koor.

Hier is aan tegenspraak niet veel eer te behalen. Het gerezen beeld is dat van de onbevlekte wetenschap, bezoedeld door krachten die uit zijn op eigen gewin. De jonge SP'er Michiel van Nispen wapperde met een verslag van de visitatiecommissie die in 2014 schreef dat 'het WODC geen wetenschappelijke instelling is, maar onderdeel van het ministerie ten dienste van het beleid'. Hij vatte dat op als 'harde kritiek' maar het was een feitelijke constatering van de commissie. Ik laat het oordeel over het WODC en zijn directeur graag aan de drie (3!) commissies die op de kwestie zijn gezet.

Maar over de relatie tussen wetenschap en politiek is nog wel wat te verhapstukken. Het Nederlandse bestuur is vanouds vervlochten met wetenschap. Minister Grapperhaus verspreidde een lijstje van liefst 29 kennisinstituten die verbonden zijn aan de ministeries. Dat gaat van KNMI tot Trimbos-instituut en van CPB tot SCP. Geen ervan is helemaal onafhankelijk. Het WODC was van oorsprong gewoon het documentatiecentrum van Justitie. Om die reden zit het dicht op het departement. De directeur maakt deel uit van het managementteam. Dat klinkt klef maar is niet heel bijzonder. Zo vergaderen de directeuren van de planbureaus op dinsdagochtend mee in de zogeheten onderraden, waarin de besluiten van de ministerraad van vrijdag worden voorbereid. Geen land met zoveel instellingen om het beleid van wetenschappelijke onderbouwing te voorzien. Het ideaal heette speaking truth to power: harde kennis stijgt op uit de instituten en de minister houdt nederig zijn hand op.

Dat is de theorie. Aan protocollen, vertrouwenspersonen, toetsingscommissies en integriteitsregels ontbreekt het bepaald niet. Ook het WODC kent de garantie dat de minister en zijn ambtenaren van de onderzoeksresultaten moeten afblijven. De realiteit is anders, zo bleek uit de opmerking van de hoogste ambtenaar (sg) van het ministerie, dat er toch over een onderzoek van gedachten gewisseld moet kunnen worden, en zelfs van mening verschild, als iedereen zich zijn rol maar bewust is. Dat werd als bewijs van ongeoorloofde inmenging gezien. Je kunt het ook een stem uit de praktijk noemen. Beleid moet nu eenmaal wat van onderzoek. Wie een onderzoek bestelt en zich verder nergens mee bemoeit, heeft zo direct een schitterend rapport in handen waar hij niets mee kan. Alle Haagse onderzoeksinstellingen, ook de Rekenkamer, houden lopende hun bezigheden de vinger aan de pols bij de politiek. Wie opereert in gelukzalige afzondering eindigt in de woestijn.

Minister Grapperhaus: 29 instituten...Beeld ANP

Het idee van de onbevlekt ontvangen wetenschap deugt niet. Natuurlijk is wetenschap niet 'ook maar een mening'. Maar de wetenschappelijke feiten komen evenmin uit de lucht vallen. Wetenschap is strijd, om vraagstelling, definitie, methode, interpretatie, formulering. Zeker als het om het recht gaat, zoals in het geval van het WODC. Neem het onderwerp waar de Nieuwsuur-rel over ging, de legalisering van softdrugs. Een branderige kwestie waarin de wetenschap niet de weg kon wijzen.

In het gewraakte onderzoek luidde de conclusie dat het met de overlast van coffeeshops reuze meeviel. Uit een tweede rapport bleek dat wiet tegenwoordig zo sterk is dat de psychische effecten niet te onderschatten zijn. Er kwam een derde onderzoek met als boodschap dat de overheid de plicht heeft haar burgers niet bloot te stellen aan illegale drugsverkoop. Drie onderzoeken, drie uitkomsten die erom vroegen dat politici in de resultaten zouden gaan grasduinen.

Bas Haan: causa finita...Beeld ANP

Dat doen politici altijd en zo hoort het ook. Wetenschap draagt feiten aan en zelfs daarover kun je strijden. Te weinig wetenschap leidt tot populisme, zei Madeleine van Toorenburg (CDA) dinsdag tijdens het debat. Te veel wetenschap leidt tot dictatuur, zeg ik op mijn beurt. Er is niet één oplossing voor maatschappelijke conflicten. Daar heb je de politiek voor. Minister Opstelten heeft vast gezegd dat er 'sturing' op het onderzoek moest zitten. Vermoedelijk las Opstelten nimmer zo'n onderzoek. Wel riep hij elke week dat ergens sturing op moest zitten. Opstelten had een neus voor politiek risico. Natuurlijk wil zo'n minister gezag ontlenen aan de wetenschap, zoals hij om begrijpelijke redenen ook controle wil.

Nu wordt een manipulatie van Trump-achtige proporties gesuggereerd. We kunnen niet wachten op het verslag van de drie commissies, zei SP-lid Van Nispen. 'Want het WODC dendert door.' Zijn er al dooien gevallen dan? Het instituut moet weg uit de Justitietoren. Terug naar het aftandse gebouwtje half onder een viaduct waar ze tot een paar jaar geleden zaten? Het zal niet helpen, net zo min als extra protocollen en onafhankelijkheidsbezweringen. Van mij mag het WODC in de Justitietoren blijven. Iets meer realisme over de rol van wetenschap in de politiek zou helpen, voor zowel kennisinstituten als opgewonden Kamerleden.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Opstelten: er moet sturing op...Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden