Iets korter 'trekken van Drees'

De Eerste Kamer staat vandaag voor de historische beslissing om de AOW-leeftijd te verhogen. Jarenlang liepen politici stuk op veranderingen aan het fundament van de sociale zekerheid, nu is het opeens snel geregeld.

Op 30 augustus 2005 overleed Hendrikje van Andel-Schipper, 115 jaar en 62 dagen oud. Na een vrij anoniem leven werd ze nog bekend als oudste Nederlander en wereldwijd oudste mens. Van Andel-Schipper was ook de laatste van de groep die in 1957, bij invoering van de wet, meteen AOW kreeg. Zij was toen al 66 jaar. De uitkering kwam als geroepen. Ze had geen kinderen die voor haar konden zorgen. Voor haar en voor haar hele generatie was de AOW een grote verworvenheid.


Tot die generatie behoorde ook Willem Drees zelf, de peetvader van de AOW, de man wiens naam voor altijd aan de uitkering verbonden zal blijven. Hij was toen al 70 - doorwerken op hoge leeftijd was toen heel gewoon. Drees bleef minister-president tot december 1958. Hij was toen 72 en zou nog tot zijn dood op 101-jarige leeftijd in 1988 'van Drees trekken', zoals de uitkering werd genoemd. Zoveel jaar een uitkering zonder ooit premie te hebben betaald: ze zouden nu in het politieke debat voor van alles worden uitgemaakt. Zakkenvullers. Profiteurs.


Liefdadigheid

Toen, in 1957, werd dat heel anders gezien. Vooral in de jaren na de oorlog was oud synoniem aan arm. Fabrieksarbeiders waren meestal kort na de lagere school en een korte vakopleiding op hun 14de of 15de begonnen met werken. Als ze al 65 jaar werden, waren ze versleten. Wie geen spaargeld had en niet meer in staat was tot werken, was op zijn oude dag voor zorg, eten en onderdak aangewezen op kinderen of liefdadigheid. Pensioenen waren er nauwelijks. De ouderen waren Drees diep dankbaar voor zijn AOW. Bedankbriefjes stroomden binnen. Een enkeling stuurde het geld terug dat na spaarzaam uitgeven aan het eind van de maand overschoot.


De AOW was ook een teken van de nieuwe sociale ordening. Het land stond in het teken van de wederopbouw. Daags na de bevrijding gaven vakbeweging en werkgevers een verklaring uit: de klassenstrijd werd afgezworen, schouder aan schouder namen ze de opbouw ter hand. De ouderenuitkering en de pensioenfondsen werden het fundament van de sociale zekerheid. In 1947 werd de Noodwet Ouderdomsvoorziening van kracht. Die gaf 65-plussers een uitkering als zij te weinig eigen inkomsten hadden. Willem Drees (PvdA) was toen nog minister van Sociale Zaken. Tien jaar later, op 1 januari 1957, werd de noodwet omgezet in de Algemene Ouderdomswet, een volksverzekering die iedereen vanaf zijn 65ste een basisinkomen biedt.


De AOW werd uit premies door werkenden gefinancierd. Van de ene dag op de andere dag moesten ruim 440 duizend AOW-uitkeringen worden betaald. 'Dat ging uit de loonruimte', vertelde vakbondsbestuurder Herman Bode later. Het waren de jaren van de geleide loonpolitiek. Het kabinet bepaalde na overleg met werkgevers en vakbeweging de loonstijging. Die was veel lager dan de economische groei, waardoor 'ruimte' overbleef om de opbouw van de sociale zekerheid, zoals de AOW, te financieren.


Aardgas

De geleide loonpolitiek zwakte begin jaren zestig af. De arbeidsmarkt werd krapper, werkgevers betaalden onder tafel 'zwart' bij en haalden de eerste gastarbeiders om het werk gedaan te krijgen. De geleide loonpolitiek ging als instrument bij de opbouw van de verzorgingsstaat aan eigen succes ten onder. De rol werd overgenomen door het aardgas. In 1959 was bij Slochteren in Groningen een enorme bel aardgas aangeboord. Dat heeft de staatskas sindsdien gespekt en de opbouw van de verzorgingsstaat gesmeerd.


1977 werd het jaar van de voltooiing. De verzorgingsstaat was af. De volksverzekering tegen arbeidsongeschiktheid (AAW) was het sluitstuk. Werd een huisvrouw invalide na een val van de trap bij het ramenlappen, dan kreeg ze tot haar 65ste een uitkering. En daarna AOW.


Zo mooi werd het nooit meer. De economische crisis rond 1980 - na de tweede oliecrisis - luidde de gestage versobering in. Sindsdien is de hele sociale zekerheid op de schop gegaan, behalve de AOW. Er werd wel vaak aan gedacht. Al in de tweede helft van de jaren tachtig verschenen de eerste rapporten over de gevolgen van de vergrijzing voor de betaalbaarheid van de AOW. Een werd nota bene geschreven door Willem Drees junior, de zoon van. Behalve op de kosten werd ook steeds vaker gewezen op het kortere werkzame leven. Sinds de verlenging van de leerplicht bleven kinderen tot hun 16de op school. Door de introductie van de studiebeurzen in de jaren zeventig leerden ze ook vaker en langer door.


Maar welke politicus durfde het aan? De generatiegenoten van Hendrikje van Andel waren er nog. Die wisten nog hoe het vóór de AOW was geweest. Voor de generaties daaronder was het stelsel een volstrekte vanzelfsprekendheid geworden. Een heilig huisje.


Zo leerde CDA-lijsttrekker Elco Brinkman in 1994 een dure les. Bij de presentatie van het verkiezingsprogramma liet het CDA weten dat bevriezing van de AOW-uitkeringen een optie was. Het leidde een historische verkiezingsnederlaag van het CDA in én de opkomst van de ouderenpartijen. Het Algemeen Ouderenverbond, AOV, kreeg zes zetels in de Tweede Kamer, de Unie 55+ één.


Daarna gingen nog twaalf jaar in stilte voorbij. Intussen was oud allang niet meer synoniem met arm. Sterker, een grote groep ouderen was ongemeen welvarend. De groep werknemers die spaart voor een aanvullend pensioen was in de jaren tachtig al opgelopen tot 90 procent. Veel ouderen hadden met behulp van de hypotheekrenteaftrek vermogen opgebouwd via hun eigen huis.


Daarom opperde de SER, de adviesraad van vakbeweging, werkgevers en kroonleden, in december 2005 om ouderen met een stevig aanvullend pensioen ook na hun 65ste AOW-premie te laten betalen. PvdA-leider Bos, volgens de peilingen toen op weg naar een historische verkiezingsoverwinning, omarmde het plan. Zelf ziet hij dat inmiddels als een grote politiek-strategische blunder. Het CDA maakte er gretig een verkiezingsitem van. 'Met Bos de klos' en 'Bos-belasting' waren genoeg om Bos te verslaan in de stembusrace van november 2006.


De AOW werd er, voor even, nog onaantastbaarder van. Zoals zo vaak was een onverwachte samenloop van omstandigheden nodig om het heilige huisje te doen wankelen. In maart 2009 overlegden de coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie in het Catshuis over bezuinigingen om de financiële crisis te lijf te gaan. Alle drie legden ze blokkades - het CDA wilde niet bezuinigen op hypotheekrenteaftrek, de PvdA niet op de WW, de ChristenUnie niet op de aanrechtsubsidie. In het midden op de tafel lag daar ineens nog de AOW. Geen van drieën was vóór. Dus zaten ze gezamenlijk voor het blok.


Vakbeweging

Ook voor de AOW geldt: onder druk wordt alles vloeibaar. De ene na de andere partij ging om: de pensioenleeftijd moest nu echt maar eens omhoog. In eerste instantie verzette de vakbeweging zich. Maar toen de stijgende levensverwachting en de financiële crisis ook de pensioenfondsen in problemen bracht, werd in 2011 een akkoord gesloten met werkgevers en kabinet. Van een leien dakje ging het nog niet helemaal. Er zijn drie wetsvoorstellen ingediend over verhoging van de AOW-leeftijd. Twee zijn ingetrokken, één haalde de eindstreep in de Eerste Kamer niet omdat het kabinet-Rutte viel.


De wet die nu moet worden goedgekeurd, komt uit het Lenteakkoord van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie. Binnen vier weken heeft het kabinet dat in een nieuw wetsvoorstel verwerkt - de ambtenaren zijn er handig in geworden. Als de Eerste Kamer vandaag ja zegt, heeft het hele wetgevingstraject precies vijf weken geduurd.


De laatste verzetshaarden zijn nog niet weg. De PVV, die nog aan 65 jaar vasthoudt, en de nieuwe ouderenpartij 55Plus protesteren hevig. Maar de gelegenheidscoalitie van het begrotingsakkoord wil het ijzer smeden nu het heet is.


Met de verbouwing van het fundament AOW is de renovatie van de naoorlogse sociale zekerheid compleet.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden