ReportageIerland

Ierland maakt zich op voor linkse revolutie: vaarwel Leo, hallo Mary Lou!

Twee jaar lang hebben de Ieren zich bewust kalm gehouden, terwijl grote buur het Verenigd Koninkrijk door de Brexit in chaos verkeerde. Maar als de voortekenen niet bedriegen, is de republiek na de verkiezingen van zaterdag niet meer hetzelfde. Het socialistische Sinn Fein staat op winst. Hoe kan dat?  

Zevenduizend zielen telt Kells. De woningnood is er groot.Beeld Sabine van Wechem

De winterzon straalt over het Bective Square in Kells, waar Steven McManus een sigaret opsteekt. Het is de opmaat naar het schrijven van een dagelijkse portie sollicitatiebrieven, pogingen om uit de armetierige bijstand te ­geraken. ‘Ierland is rijk’, zegt de 26-jarige Ier, ‘maar mensen zijn arm.’ Hij kijkt ernaar uit om zaterdag zijn oordeel kenbaar te maken tijdens de parlementsverkiezingen. ‘Het is tijd om een eind te maken aan de macht van de gevestigde partijen. Daarom stem ik voor Sinn Fein. Laat die maar eens een kans krijgen.’

McManus is niet de enige Ier die er zo overdenkt. Bij een opiniepeiling staat deze socialistische partij met 25 procent bovenaan. De opkomst kwam zo onverwacht dat Sinn Fein-leider Mary Lou McDonald afgelopen dinsdag op het laatste moment mocht aanschuiven bij het televisiedebat tussen de politiek leiders van de traditionele partijen, Fine Gael en Fianna Fail. Sinn Fein streeft van oudsher naar een herenigd Ierland, maar de populariteit, zeker onder jongeren, dankt de partij aan haar sociaal-economische plannen.

De parlementsverkiezingen zijn uitgeschreven door Leo Varadkar, die met zijn Fine Gael-partij sinds juni 2017 een minderheidsregering leidt, leunend op gedoogsteun van Fianna Fail. Met een kabinetscrisis in aantocht wil de premier een nieuw en sterker mandaat van zijn landgenoten. Daarbij hoopt de 41-jarige Taoiseach, zoals in Ierland de minister-president wordt genoemd, te kunnen profiteren van de prominente rol die hij heeft gespeeld bij het Brexit­akkoord dat met de Britten is gesloten. Een akkoord dat een grens op het Ierse eiland heeft voorkomen.

Culturele omslag

Bovendien is Ierland onder Varadkar een vrijer land geworden. Zo zijn, in weerwil van de rooms-katholieke kerk, abortus en het homohuwelijk gelegaliseerd. De liberaal Varadkar zelf was het uithangbord van die culturele ­revolutie: een homoseksueel met een ­Indiase vader. Probleem voor de premier: deze verkiezingen gaan over ­woningnood, personeelstekorten in de zorg en de omstreden verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar, waardoor Ieren die op hun 65ste met pensioen gaan in de toekomst tijdelijk in de bijstand belanden.

Dit is de lange schaduw van de grote crisis van 2009, toen Ierland een klap kreeg en onder toezicht kwam te staan van de Trojka (IMF, Europese Commissie, ECB). Onder Varadkar en zijn voorgangers van Fine Gael is een neoliberaal beleid gevoerd. En niet zonder succes. Het bruto binnenlands product is gestegen en de werkloosheid is laag, mede door de hoge emigratie. Wie in het dure en kosmopoliete Dublin komt, ziet direct de schaduwkant van dit macro-economische succes: geen portiek zonder dakloze.

Ongelijkheid bestaat er ook tussen de hoofdstad en de rest van het land. Neem Kells, een plaats van zevenduizend inwoners, 65 kilometer ten noordwesten van Dublin. Het is bekend door de abdij waar in de 9de eeuw The Book of Kells geschreven is, ’s lands oudste boek. Kells schenkt de wereld ook de Toren van Lloyd, de enige vuurtoren ter wereld die niet langs de kust staat en gebruikt werd om de vossenjacht te volgen. In de schaduw van de toren bevindt zich een armengraf uit de tijd van de grote hongersnood (1845-1850), een Brits-­koloniale erfenis.

Zo’n 40 procent van de kiezers beschouwt de crisis in de zorg als het grootste probleem, blijkt uit een enquête van The Irish Times.Beeld Sabine van Wechem

Dat er een vers geasfalteerde weg naar de Toren van Lloyd loopt, is te danken aan burgemeester Sean Drew. Hij heeft ook gezorgd voor een dak boven de bushalte, waar elk uur een bus naar ­Dublin vertrekt. Tevens vult hij wekelijks officiële paperassen in voor mindergeletterde dorpsgenoten. ‘Aan dat soort concrete dingen hebben mensen wat’, zegt Drew, die zijn openbare functie combineert met zijn werk als accountant. ‘Probleem van politici is dat ze het zicht op basale taken verliezen zodra ze hogerop klimmen.’

Dat is waar zijn partij zich aan heeft bezondigd. Fianna Fail was sinds de Ierse onafhankelijkheid (1921) de natuurlijke regeringspartij, maar daar kwam een abrupt eind aan met de crisis van elf jaar geleden. Tot voor kort was deze CDA-achtige partij de grote favoriet om elke verkiezing te winnen. Nu kampt ze met twee ‘problemen’: de wat saaie leider Micheal Martin (59) en de gedoogsteun die Fianna Fail heeft gegeven aan Varadkar. ‘Tijdens  het campagne voeren heb ik gemerkt’, zegt Drew, ‘dat er een behoefte bestaat aan verandering, aan een nieuw gezicht.’

De 50-jarige Mary Lou McDonald van Sinn Fein is een fris gezicht. Vooral haar plannen om rijke Ieren en multinationals zwaarder te belasten, roepen sympathie op. Zoals bij de werk- en woningzoekende McManus. ‘Is het zo onredelijk om wat meer belasting te vragen van iemand die meer dan 140 duizend euro per jaar verdient? Of van grote bedrijven die amper belasting betalen?’ Volgens critici zullen de Microsofts en Apples van deze wereld, die naar Ierland zijn gelokt vanwege de lage vennootschapsbelasting die ze er betalen, meteen vertrekken als er iets aan het belastingtarief verandert – tienduizenden werklozen achterlatend.

Kells.Beeld Sabine van Wechem

Woningnood

Voornaamste probleem is de woningnood. ‘Fine Gael heeft die willen oplossen door de private sector vrij baan te geven. Maar projectontwikkelaars hebben alleen maar gebouwd om veel geld te verdienen’, zegt Henk Blom, een ­Nederlander uit Kells. Zijn Ierse partner Margaret merkt de gevolgen ervan op haar werk in een blijf-van-mijn-lijfhuis. ‘Er zijn zo veel vrouwen en kinderen die het huis uit gevlucht zijn, maar die niet elders ondergebracht kunnen worden. De mannen kunnen gewoon in het huis blijven wonen, als de eigenaren. Zo werkt de wet hier’, zegt ze.

Fianna Fail wil panden die lang leegstaan onteigenen. ‘In Kells staan tientallen gebouwen te verkrotten, terwijl vierhonderd gezinnen op een woning wachten’, zegt burgemeester Drew.

Er is echter een specifiek Iers probleem. Er is een grondwetswijziging voor nodig, dus een referendum. Dat de onvervreemdbaarheid van woningbezit zo ­belangrijk is, heeft een historische reden. Katholieken mochten van de Britse heerser geen huizen bezitten.

Sinn Fein wil simpelweg 100 duizend nieuwe woningen bouwen, ervan uitgaande dat er genoeg bouwvakkers zijn.

De goede tijding in de opiniepeilingen leidt tot vreugde op het kantoor van Sinn Fein in Kells, waar foto’s van Bobby Sands de muren sieren, de IRA-gevangene die in 1981 overleed als gevolg van een hongerstaking. ‘Deze politieke strijd is onze hongerstaking’, zegt Allan, een partij-activist, met gevoel voor hyperbool. In Noord-Ierland was Sinn Fein de politieke tak van het Iers Republikeins Leger (IRA) en daar deelt het nu de macht met de pro-Britse Unionisten. Maar in de Ierse Republiek was Sinn Fein altijd een splintergroep, het radicaal-republikeinse neefje van Fianna Fail.

Allans collega Figgy wijst aan de hand van cijfers op gestage groei van Sinn Fein sinds de jaren negentig van de vorige eeuw. ‘Onze opkomst is geen hype, maar past bij de bewustwording van een onafhankelijke natie. De Ieren hebben nog nooit een linkse regering gehad, wist je dat?’

Naar buiten toe praat Sinn Fein liever niet over het verleden. Zo houdt oud-partijleider Gerry Adams, de mentor van Mary Lou McDonald die naar vermoed wordt bij de IRA zat, zich stil. Een referendum over Ierse hereniging, toch speerpunt van de partij, is zelfs geen voorwaarde voor regeringsdeelname.

Scep­sis

Oudere Ieren zijn sceptisch. Mick McCabe bijvoorbeeld, een schoolbuschauffeur die afstamt van de bouwer van de malle vuurtoren. Wanneer het over Sinn Fein gaat, begint de 63-jarige ‘Kellsman’ zachter te praten, ook al is de pub rumoerig. ‘Ik vind de partij ondoorzichtig. Wie trekt daar aan de touwtjes?’ Voor een herenigd Ierland zou McGabe – die met geur en kleur vertelt hoe hij als kind suiker over grens smokkelde, nodig voor de wijn die zijn vader maakte – op zich best voelen. ‘Maar wie mag dat gaan betalen? Dat geldt ook voor hun andere plannen.’

Het succes lijkt de partij ook zelf te hebben overvallen. Voor de verkiezingen van de 160 afgevaardigden in het parlement hebben de ‘Shinners’ slechts 42 kandidaten beschikbaar. Dat lijkt met het huidige succes te weinig te zijn. Begin 2018 kreeg Mary Lou McDonald, die de eerste vrouwelijke premier van Ierland hoopt te worden, kritiek toen ze bij haar aantreden de oude IRA-strijdkreet Tiocfaidh ár lá, uitte, ‘Onze tijd zal komen’. Twee jaar later blijkt ze niet in de gaten te hebben gehad dat die tijd is aangebroken. Of zoals een krant speels kopte Tiocfaidh ár Lou.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden