Iedereen wil geld, seks en macht

De internationale trein verlaat Wien West. Een gesoigneerde dame pakt haar mobiele telefoon uit haar handtas en begint een gesprek in het Hongaars, doorspekt met perfect uitgesproken Franse en Engelse zinnen....

Van onze medewerker Patrick van den Hanenberg

Na een paar minuten draait een tamelijk boertige man zich om. Gegroefd gelaat, witte sokken in zijn sandalen. In plat Oostenrijks bijt hij haar toe of het nou eindelijk eens afgelopen kan zijn. De dame maakt na een halve minuut een eind aan het gesprek en biedt in vlekkeloos Duits haar verontschuldigingen aan de man aan voor de bezorgde geluidsoverlast. Met een gezicht waar de minachting vanaf te scheppen is snauwt hij: 'Zozo, ze kan ook Duits hoor.'

Jammer voor Manfred Deix dat hij niet in de trein zat, want hij zou direct aan de slag hebben gekund. Deze Oostenrijkse satirische graficus heeft er zijn levenswerk van gemaakt om de onhebbelijkheden, de vervelende eigenschappen van de mens in het algemeen en van zijn landgenoten in het bijzonder aan de kaak te stellen. Het buitenlandersthema levert hem in Jörg Haiderland veel inspiratie op.

Op een aquarel uit 1993 zien we drie kale jongens die er zo lelijk en dom uitzien, dat ze eigenlijk alleen van een andere planeet kunnen komen. Zij roepen 'Ausländer raus.' Een jaar later verlaat Deix het cliché van de skinheads en zet hij drie bejaarden op een bankje in het park. Op de achtergrond zien we een reclamebord voor worst. Jagershoedje op het onappetijtelijke hoofd, de handen stevig om het handtasje geklemd, leveren ze commentaar op het allochtone jongetje dat voorbij loopt: 'Dees könnens, de Ausländer: den gaunzn Tog herumstrawanzen und faulenzen!! No dazu auf unsere Kosten!!'

Door de prent heen horen we Hans Teeuwen en Roland Smeenk die tien jaar geleden in hun eerste en enige programma Heist een Eindhovense man laten zeggen: 'En maar shoarma eten van mijn uitkering!'

Cabaretiers en cartoonisten bedienen zich vaak van dezelfde stijlmiddelen en methoden. Beide kunstvormen behandelen zware onderwerpen met een lichte toon. Zo wordt de toegankelijkheid vergroot zonder het belang van de onderwerpen te bagatelliseren. Het begrip kleinkunst wordt tegenwoordig alleen nog maar door arrogante kunstbeschouwers als een waardeoordeel gebruikt.

De cartoon wordt terecht bij de volwassen kunst ingedeeld. Ook in Oostenrijk lijkt het geforceerde onderscheid tussen de grote en kleine kunst weg te vallen. Een duidelijk bewijs daarvan is de zogenaamde Kunstmeile in het Donaustadje Krems. In die straat staat een museum voor moderne kunst broederlijk naast een museum voor literatuur en het vorig jaar geopende Karikatur Museum. De gevel van het fraaie gebouw is in de vorm gegoten van een hoekige clownskop.

Inhoudelijk rust het museum op twee grote Oostenrijkse cartoonisten, ieder een exponent van een verschillende periode in de Oostenrijkse naoorlogse geschiedenis, en ieder met een totaal verschillende stijl.

Gustav Peichl (1928) en Manfred Deix (1949) hebben elk een eigen zaal. De derde zaal van het museum is bestemd voor wisseltentoonstellingen. Tot half september hangen er tekeningen over de maatschappelijke en politieke kanten van de dik-dun tegenstelling. Vanaf eind september is de zaal vijf maanden gereserveerd voor Robert Crumb. Aan smaak ontbreekt het de mensen van het Karikaturmuseum niet.

Gustav Peichl, die eveneens architect is van het museum, heeft in de jaren vijftig en zestig onder zijn cartoonistennaam Ironimus het ontstaan en de ontwikkeling van de Tweede Republiek van getekend commentaar voorzien. Oostenrijk werd in die tijd geregeerd door een vechtcoalitie van de conservatieve ÖVP (Österreichische Volkspartei) van Bondskanselier Julius Raab en de socialisten van Bruno Kreisky.

Op 15 mei 1955 was de geallieerde bezetting van Oostenrijk na de tweede wereldoorlog voorbij. De Soviet-troepen die in 1956 Hongarije nog hardhandig tot de orde zouden roepen trokken zich met een aanzienlijk bedrag aan herstelbetalingen uit Oostenrijk terug. Sommige Oostenrijkse politici vonden het Staatsvertrag een 'Diktat der Siegermächte', maar Ironimus tekende toch een trotse vogel die parmantig de kooi uitstapt: Endlich frei.

De zuivere lijntekeningen van Ironimus hebben historische waarde, maar komen nu nogal braaf over. Ook zijn huidige werk ademt nog steeds de jaren vijftig-sfeer uit. Dit in tegenstelling tot het meer interessante werk van de begenadigde straatvechter Manfred Deix. Als kind wilde hij bokser of tekenaar worden. Hij heeft die twee beroepen laten samenvloeien.

In het universum van Deix bestaan geen mooie mensen. Zowel de buiten- als binnenkant is onsmakelijk. De zwarte kant, het slechte karakter en het gebrek aan manieren lijken met hoofdletters op elk voorhoofd geschreven. Iedereen handelt uit eigenbelang, of het nou een politicus, een boekhouder, chirurg of kroegbaas is. Ieder wil geld, seks of macht.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat vooral de bekrompen katholieke kerkdienaren, de club van Jörg Haider, de Amerikaanse politiek, en iedereen die achter een vlag aanloopt er flink van langs krijgt. Daarbij heeft Deix het 'voordeel' dat Oostenrijk in tegenstelling tot Duitsland weinig aan kritisch zelfonderzoek heeft gedaan als het gaat om het zwarte oorlogsverleden. Deix zet met groot genoegen zijn tanden in deze mentaliteit van vergeten en verdringen.

Hij neemt het nooit op voor een bepaalde politieke partij, ze deugen ten slotte geen van alle. Daarnaast is het opvallend dat hij nooit expliciet een slachtoffer in bescherming neemt, ook niet als het een asielzoeker is die letterlijk de mond wordt gesnoerd, iemand die op straat wordt beroofd of een vrouw die seksueel wordt misbruikt.

Hij pakt de agressor aan, en geen enkel grafisch middel is hem te grof. Voor deze aanpak is niet alleen in Europa een groeiende markt, maar ook in de vooruitstrevende kringen aan de Amerikaanse West en Oostkust. Bono, zanger en tekstdichter van de Ierse groep U2, beschouwt zijn teksten als een vertaling van de beelden van Deix.

Van zijn vrije werk en de prenten die zijn verschenen in onder meer Profil, Neuen Kronenzeitung, Stern, Playboy en News is in het Karikatur Museum in Krems een schitterend, kleurrijk overzicht gemaakt. Niet geschikt voor tere zielen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden