Column

Iedereen vindt democratie te slap, laag én hoog

SCP waarschuwt voor sterkere polarisatie van hoger opgeleiden tegen de rest.

Hermans:zevenklapper... Beeld anp

Loek Hermans verzorgde op de valreep van het oude jaar nog een zevenklapper. Wéér een VVD-akkefietje. Zijn partijgenoot - commissaris der koning Cornielje - zag via de korte lijn wel een interim-burgemeester in hem. Dat moest toch kunnen, al had Hermans wat averij opgelopen. De gemeenteraad knikkebolde dat het goed was, tot de sociale media er lucht van kregen. Toen was het gauw gedaan. Tijdens de Franse Revolutie zouden ze zeggen: niets vergeten, niets geleerd. Dat ging toen over de adel die terugverlangde naar de tijd dat het volk zijn plaats nog kende.

Zo liep het niet af dit keer. Hermans was immers in een vloek en een zucht weer vertrokken. Boze bevolking, onzekere bestuurselite, dat is de situatie op het scharnier tussen 2015 en 2016. Burgemeesters trokken schielijk hun azc-plannen in na opstand van het volk. En klagen dat het geen lolletje meer is om burgemeester te zijn. Ik zag op televisie de protesterende schreeuwers. Verbeten koppen, een man in trui die 'landverraad' riep. Beslist geen mooi beeld, waaraan wel steeds die korte lijntjes vooraf waren gegaan van bestuurders onder elkaar. Dat pikt het boze volk niet meer.

'Verschanst in eigen kring', luidde onlangs de kop boven de onvolprezen jaarlijkse Volkskrant elite-top-200. Conclusie was dat de elite zich terugtrekt in het eigen gelijk. Kristallisatiepunt van de tegenstelling met het lagere volk is de vluchtelingencrisis. Slechts 13 procent wil méér vluchtelingen opnemen, aldus het Sociaal en Cultureel Planbureau deze week in het kwartaalonderzoek naar de opvattingen onder de burgerij.

Als 13 procent vóór meer vluchtelingen is, dan wil dat zeggen dat een overgrote meerderheid zich zorgen maakt over de vluchtelingenstroom. Niek Jan van Kesteren, voorheen werkgeversvoorman en de tweede machtigste man van Nederland, hoort bij de voorstanders. 'Heel rationeel om meer vluchtelingen op te nemen' zei hij in deze krant. 'Zeker als je niet in de buurten woont waar al die nieuwkomers moeten wonen en geen concurrentie van ze ondervindt op de arbeidsmarkt. Maar het is makkelijk praten', verzuchtte hij erachteraan. Als uit dit citaat één ding blijkt, dan is het de geweldige spanning om de boel bij elkaar te houden.

Nog een getuigenis van die spanning: de kersttoespraak van koning Willem-Alexander. Er zat kramp in de tekst, schreef collega Remco Meijer. Dat was keurig uitgedrukt. De koning sprak wel woorden achter elkaar maar het betoog was onnavolgbaar. Vage abstracties waaraan niemand zich een buil kon vallen. Ik schat dat er drie zwetende tekstschrijvers benevens twee ministers aan te pas zijn gekomen. 'Sommigen voelen zich in de steek gelaten en onvoldoende gehoord. Maar ons land - onze plek in de wereld - is ons dierbaar.' Zelden was de koninklijke spreidstand in een volkomen gepolariseerd land pijnlijker voelbaar.

Boze burgers zijn met name ontevreden over de politiek, blijkt uit het SCP-kwartaalonderzoek. Net als de lageropgeleiden, voelt ook de middenklasse zich niet gehoord. Driekwart vindt dat 'mensen zoals ik geen enkele invloed hebben op wat de regering doet'. Pal daartegenover staat de hoogopgeleide elite, die meent dat de schreeuwlelijkerds hier de lakens uitdelen. De elite gruwt van ongastvrij Nederland. Geweld loont, kijk maar naar de anti-azc-protesten en de burgemeesters die moeten inbinden.

Koning:zwetende tekstschrijver... Beeld anp

Hoog en laag spreken elkaars taal nauwelijks meer. Henk en Ingrid moeten het steeds meer in hun eentje zien te rooien. Voorheen kwam het hele land elkaar tegen in militaire dienst of in de kerk. Niet meer. De elite was van het CDA, daar vonden christelijke werkgevers en arbeiders elkaar. Tegenwoordig is de elite van D66. Meer meritocratisch, minder belangstellend voor hetgeen zich daaronder afspeelt. Dezelfde meritocratie is ook een slagveld. Angst voor sociale daling is overal, maar vooral bij de lagere middengroepen die vinden dat er te weinig oor is voor hun sores.

Het volk denkt: we worden belazerd. Dat denkt de elite tegenwoordig ook. Eigenlijk lijkt de onvrede boven en onder de streep als twee druppels water op elkaar. Wat is populisme? Het gevoel dat de boel naar de verdommenis gaat. Voor de een is dat het gevolg van de islamisering, voor de ander is het de opwarming of gaat het licht uit in Europa. In beide gevallen is er een gedroomd onschuldig verleden, hetzij een land zonder immigranten, hetzij een fijnstofloos land waar Jacobse en Van Es alleen maar typetjes waren.

En in allebei de kampen vindt men de democratie te slap of zelfs debet aan alle ellende. Wilders met zijn nepparlement staat tegenover het inschakelen van de rechter als de politiek niet voldoende opschiet met het bestrijden van de uitstoot. Kom in verzet, zei Wilders. Ooit zei Guusje ter Horst met vooruitziende blik dat de elite in opstand moest komen.

Wilders: nog steeds in verzet... Beeld anp

De elite is hier net zo verongelijkt als het volk. Als je dat laat bezinken, is het een raar idee. Een elite hoort leiding te geven. Hoort in elk geval te bevorderen dat we het samen moeten opknappen. Een elite die dat niet doet, faalt. Lees ik het goed, dan vindt het SCP dat ook. In de slotparagraaf van het kwartaalbericht schrijft het planbureau dat de opvattingen van de middengroep meer lijken op die van de lager- dan die van de hogeropgeleiden. Dat vinden de onderzoekers een goede zaak, omdat het 'kan helpen wat meer tegenwicht te bieden aan de dominantie van de hogeropgeleiden in de samenleving en politiek.'

In de laatste zin wijst het SCP op de mogelijkheid van 'een sterkere polarisatie van hogeropgeleiden tegen de rest'. Daarin kan ik alleen maar een waarschuwing zien, tegen een elite die eigenlijk een ander volk wil.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden