Iedereen trapt in een goed bedacht verhaal

Het lukt altijd om journalisten om de tuin te leiden, meent Theo Dersjant. Hij schreef een boek over de mooiste missers uit de media....

HET is geen kunst om een journalist ertussen te nemen. Bedenk een goed verhaal, bedek de valkuilen, en de journalist loopt ermee weg.

Tijdens een avondje drinken in het café verzonnen vijf vrienden vorig jaar een variant op de bezorgservice van Fleurop. Wie een hekel aan iemand had, kon hem in plaats van een bos bloemen een zak stront sturen: de Pleurop-service. Om de grap af te maken zetten ze een advertentie in de plaatselijke krant.

In no time hadden ze een journalist aan de lijn. Met een voorbeeldpakket - snel in elkaar geflanste fruitmand met stinkende koeienmest, strikje eromheen - trokken ze naar het interview. Voorpaginastuk. Voor de reportage van de lokale omroep werden de stallen van een manege voor een paar uur ingericht als productiehal. 'Reportage van de week' bij Omroep Flevoland.

De KRO zond het item uit, en de vijf hesen zich vervolgens stikkend van de lach in het pak om hun verhaal te doen bij Paul de Leeuw in Laat de leeuw. Iedereen slikte het verhaal. Pas toen John de Mol Producties een reportage wilde maken, kapte het vijftal de boel af.

De redactie van Paul de Leeuw heeft het nooit geweten. Ook niet toen een taart met een lacherig briefje binnenkwam. De zaak is in ieder geval niet door De Leeuw gerectificeerd.

Het is een van de canards die journalist Theo Dersjant ontdekte voor zijn boek Uit onbetrouwbare bron. De mooiste missers uit de media, een bloemlezing van de leukste, opvallendste media-bloopers.

De journalist die zijn boek leest, denkt voortaan een stuk langer na als hij een bron met een vreemd verhaal hoort. En toch blijft het misgaan, zegt Dersjant (voorheen vakblad De Journalist, nu docent en medewerker bij De leugen regeert). 'Iedereen trapt in een goed bedacht verhaal. Journalistiek berust voor een groot deel op vertrouwen.' Het gevaar is, zegt Dersjant, dat de journalist verliefd wordt op zijn eigen verhaal. Zodat hij niets anders meer kán horen. 'Journalisten zijn getraind om binnen één minuut het verhaal te zien.'

Zelfs verklaringen over de oorsprong van het woord canard hebben verschillende versies, schrijft hij. De één verwijst naar het Franse satirische tijdschrift Canard Enchaînee (1916), de ander naar de uitdrukking vendre un canard à moitié (iemand een halve eend voor een hele verkopen). Het waarschijnlijkst is die over de journalist die zich ergerde aan sensatieverhalen in de Franse pers. Hij verzon een verhaal over twintig eenden in een hok die elkaar moesten opeten, totdat er na vijf dagen, zestien uur en twintig minuten nog één vette eend overbleef, die ze allemaal had opgevreten. Het verhaal verscheen in diverse media en werd steeds erger : de eend kreeg uiteindelijk de kenmerken van een roofvogel.

De meerderheid van de canards wordt door mannen gemaakt, zegt Dersjant. 'Mannen zijn meer gericht om te scoren en maken dus eerder fouten. Maar ze halen ook meer primeurs binnen.'

Oorzaken van canards zijn divers. Soms is de drang om te scoren te hoog. Zo plaatste De Telegraaf drie onechte foto's van Maxima. Soms worden journalisten er opzettelijk ingeluisd. In 1995 werd NOVA tijdens de uitzending gebeld door ene Van Dijken van de crisisstaf van Defensie. De man vertelde - met veel overtuigingskracht - dat twee Nederlandse militairen in de enclave Gorazde waren doodgeschoten. NOVA geloofde hem en Maartje van Weegen confronteerde minister Voorhoeve ermee, die net in de studio zat. Het bleek onzin.

Sommige journalisten verzinnen de verhalen ook zelf. Omdat de deadline moet worden gehaald (het Algemeen Dagblad liet Peres in 1996 in het openingsartikel ten onrechte de verkiezingen winnen). Of omdat het iets moois oplevert. Berucht is Volkskrant-freelancer Jan Haerynck die een verhaal verzon over de ontvoering van een 10-jarig meisje in EuroDisney, Parijs. De Telegraaf produceerde in 1979 een foto bij een nepverhaal over een vrouw die was aangevallen door 'killermeeuwen'. Janet Cooke zoog in de Washington Post een fabelachtige reeks over een 8-jarig heroïneverslaafd jongetje uit haar duim en won de Pulitzer-prijs. En de fotograaf van het Britse Daily Star bakte in 1983 geen eitje op de motorkap - hij moest de hitte fotograferen - maar kocht gewoon een spiegel ei in een feestartikelenwinkel.

Er zijn ook media die instemmen met bedrog om de oplage te verhogen. Klassieker is The Great Moon Hoax of 1835, een reeks in de New York Sun waarin steeds nauwkeuriger werd beschreven hoe met een reuzentelescoop bomen, zeeën, geiten en bizons op de maan te zien waren. Lezers kochten massaal de krant.

De canard van de eeuw is de presentatie van Hitler-dagboeken in 1983 door vervalser Konrad Kujau. Stern-verslaggever Gerd Heidemann probeerde er zelfs geld mee te verdienen. Beiden belandden in de gevangenis.

Media zouden anders met fouten moeten omgaan, zegt Dersjant. 'Hoofdredacties verlangen van hun journalisten dat ze langs de afgrond gaan om nieuws binnen te halen. Dan moeten ze er ook maar op rekenen dat het soms misgaat.'

In zijn boek doet Dersjant niet veel meer dan het opsommen van blunders. Hij rubriceert ze, maar gaat er verder niet diepgravend op in. Daar laat hij een kans liggen, want naar canards is ook volgens hem nog weinig onderzoek verricht. De opsomming is niet volledig, maar Dersjant heeft die pretentie ook niet. Uit onbetrouwbare bron is een bij vlagen grappig boekje. Voor wie weer eens wil horen hoe stom de journalistiek kan zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden