Iedereen noemde me 'de gringo'

Matthew Heineman over zijn geruchtmakende film Cartel Land. Voor het maken ervan begaf hij zich maandenlang tussen 'drugskoks', burgerwachten en maffialeden.

Regisseur Matthew Heineman.

Ze koken de beste methamfetamine van heel Mexico, pochen de gemaskerde mannen in Cartel Land. We zien ze in de weer met vaten, gefilmd bij nacht. Roerend in jerrycans waaruit weinig gezonde dampen opstijgen. Het zijn misschien niet de condities die chemicus Walter White bepleitte voor zijn steriele drugslab in de hitserie Breaking Bad, maar ook deze meer troebele crystal meth-kristallen vinden gretig aftrek. En de Mexicaanse drugsfabrikanten werden wel degelijk geschoold door het buurland, tevens de voornaamste afzetmarkt. 'Twee cabrones uit Amerika legden ons uit hoe het moet', verklaart de hoofdkok. 'Een vader en zoon, afgestudeerd scheikundigen.'

Vraag en aanbod

Filmen in een drugslaboratorium: het stond hoog op de verlanglijst van Matthew Heineman (31). 'Pas toen mijn verblijf in Mexico er bijna op zat, kwam ik in contact met iemand die me via via kon binnenloodsen.' De Amerikaan, aan de telefoon vanuit New York, gebruikte de nachtelijke opnamen tussen de drugsfabrikanten als begin én eind van Cartel Land, zijn geruchtmakende en op het filmfestival Sundance bekroonde documentaire over de drugsoorlog, die nu te zien is op IDFA. 'De mannen die ik sprak in het lab, zien zichzelf niet anders dan boeren. Ze voldoen aan de vraag, meer niet. Vraag en aanbod: zo uit het basisboek economie. Dát is de kern.' Als ze een normale baan konden krijgen, zouden ze 'net als jij' zijn, verklaren de zwaarbewapende maar niet onvriendelijke Mexicanen voor de camera. De hoofdkok is inmiddels dood, vernam Heineman een paar dagen voor het gesprek met de Volkskrant. 'Het is er nu nog gevaarlijker dan toen ik er was.'

De documentairemaker trok negen maanden op met de autodefensas in Michoacán, een burgermilitie die zich verzet tegen de terreur van het plaatselijke drugskartel De Tempeliers, maar die geleidelijk de gedaante aanneemt van het kwaad. Dit tot frustratie van initiator en burgerwachtleider José Manuel Mireles, een charismatische en bevlogen arts met zilvergrijze snor en cowboyhoed. Hij geniet van zijn plotse nationale status als posterboy van het antidrugsverzet, maar wordt opzijgezet door zijn voormalige bodyguard: een ronde en bebaarde Mexicaan met de bijnaam 'papa smurf'.

Toen hij in Mexico arriveerde, meende Heineman een film te maken over nobele vigilantes in witte T-shirts die het opnamen tegen de kartels. Mireles verschijnt in beeld als hartelijke vijftiger en schetst zijn dilemma: drugsbendes hebben zijn buren al onthoofd, nu bedreigen ze hem. Wat kan hij anders doen dan de wapens opnemen?

Uit Cartel Land.

Transformatie

'Toen ik begon met draaien, beheersten De Tempeliers elk onderdeel van de samenleving in Michoacán', zegt Heineman. 'Ze hieven belasting op kleine winkels én de multinationals. De overheid voorziet niet in veiligheid.' In Cartel Land is te zien hoe de burgerwacht de kartelleden uit de buurt jaagt; pueblo na pueblo wordt gezuiverd.

Vervolgens voltrekt zich een transformatie voor het oog van de camera: de bewapende amateurs, die aanvankelijk worden toegejuicht door de plaatselijke bevolking, verworden tot geroutineerde en grimmige commando's die huizen leegroven, lukraak arrestanten oppikken en zélf drugs verhandelen. De filmer, die in gezelschap van de autodefensas meermaals in een vuurgevecht verzeild raakte, komt met zijn camera tot aan de deur van de verhoorkamer, waar aan de geluiden te horen wordt gemarteld.

Oscars

Cartel Land werd mede-geproduceerd door regisseur en Oscarwinnaar Kathryn Bigelow (The Hurt Locker). De film is een succes in Mexico en wordt kansrijk geacht bij de Oscars. Vrijdag vindt na de vertoning van Cartel Land in De kleine komedie (aanvang 13.00 uur) een nagesprek plaats met regisseur Matthew Heineman en de Amerikaanse politicoloog en bestsellerauteur Benjamin Barber (Jihad vs. McWorld), die voor deze editie van IDFA een programma samenstelde.

Cartel Land toont de futiliteit van het rechtstreeks bestrijden van drugskartels: élke organisatie blijkt vatbaar voor de enorme verdiensten van de drugshandel. Overheid, kartel en burgerwacht gaan in elkaar op. Dokter Mireles verblijft ondertussen alweer enige tijd in de Mexicaanse cel op verdenking van wapenbezit. Een tamelijk wonderlijke beschuldiging voor wie Cartel Land zag; daarin voorziet de lokale overheid de vigilantes nota bene van zwaardere mitrailleurs. 'Ik kan niks zinnigs zeggen over zijn arrestatie', reageert Heineman. 'Ik hoop wel dat ik hem nog eens mijn documentaire kan laten zien.'

Een held zou hij Mireles niet noemen, wel 'de interessantste man' die hij ooit heeft ontmoet.

Gringo

Doordat hij geen standpunt innam, kon Heineman optrekken met alle partijen, ook nadat Mireles in onmin was geraakt met zijn eigen burgerwacht. 'Ik had de luxe, of ik nam die in elk geval, om maandenlang te blijven hangen. Ik zag voortdurend journalisten, maar die kwamen dan een dagje, of hooguit twee. Daarna waren ze weer weg. Ik kon diepe relaties opbouwen met de mensen in mijn film. Iedereen noemde me 'de gringo'. Ze kenden mijn crew.'

In zijn documentaire volgt Heineman tevens de verrichtingen van een Amerikaanse burgerwacht, aan de overzijde van de grens in Arizona. Daar patrouilleren bewapende burgers om de 'ezels' aan te houden; migranten die hun overtocht bekostigen door drugs te smokkelen voor de kartels. Amerikaanse vigilantes die een eigen grondoorlog voeren en een naïef beeld hebben van de grotere verbanden in de transnationale drugsoorlog. 'Ik kon niet alleen filmen in Mexico, vond ik. Je kunt de drugshandel niet begrijpen als je de Verenigde Staten buiten beschouwing laat.'

Cartel Land draait vanaf 20/11 vijf keer op het IDFA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden