Iedereen liegt en bedriegt

In deze tijd van onthullingen, ontmaskering en het elkaar presenteren van oude rekeningen, lijkt de spreuk 'Mens ken u zelve', dringender dan ooit van toepassing....

Gianetti valt met de deur in huis met vragen als: 'Wie zijn we? Waarom geloven we? Hoe moeten we leven?' Zelfbedrog, zegt hij, is 'een onmisbaar mechanisme om te overleven, want zonder zelfbedrog zou het leven te pijnlijk zijn en alle bekoring verliezen'. Hij gebruikt het 'Mens ken u zelve' - bedoeld als aansporing de waarheid omtrent zichzelf te onderzoeken - om te benadrukken dat ieder mens zichzelf, en anderen, altijd bedriegt, oftewel 'moreel, ethisch, sociaal en fysiek vooringenomen is'. Hij noemt ieder mens een 'microkosmos', waarin zich dezelfde strijd en tegenstellingen voordoen als in de 'grote' wereld.

Giannetti wil beleren noch psychologiseren. Hij gaat ervan uit dat ieder mens 'het goede' nastreeft en dus, als hij zich van het constante bedrog bewust wordt, dat laatste zou willen uitbannen. In dit boek beperkt hij zich tot het signaleren van talloze soorten bedrog, en dat werkt verfrissend. Hij haalt herkenbare voorbeelden van zelfbedrog aan, van Plato tot nu; kriskras citerend, springend van filosofen naar romanschrijvers, politici, en een enkele kerkvader.

Zelfbedrog, vertelt hij, komt overal in de natuur voor (denk aan de kameleon), maar doet zich bij mensen vooral voor op het gebied van macht(spolitiek) en de liefde. Als een machtspositie of een geliefde in het geding is, blijken mensen de meest onwelvoeglijke feiten te verdonkeremanen en stelselmatig aan 'amnesia' te lijden, om hun eigen innerlijke gesjoemel niet onder ogen te hoeven zien. Daarbij denk je onmiddellijk aan de volgehouden leugens van mevrouw Singh Varma.

Giannetti geeft als voorbeeld machtsbeluste 'mysticus' Himmler, verantwoordelijk voor de uitroeiing van de Poolse joden en toch door medenazi's 'Ignatius van Loyola' genoemd; recentelijk zagen we 'vrijheidsstrijder' en Koerdisch leider Oçalan door voormalige RAF-sympathisanten 'heilig' verklaard worden. Ook hier telden de vermoorden niet: waar gehakt wordt vallen spaanders.

In de liefde is het (zelf)bedrog nóg duidelijker: bezweringen van eeuwige liefde en trouw blijken veelal leugens, met alle verscheurende gevolgen van dien.

Misschien is het jammer dat Giannetti zich tot signaleren van bedrog beperkt en niet aangeeft hoe je leugenachtigheid kunt ontmaskeren. Hij eindigt vaag: 'We moeten verder varen. Onze ogen openhouden, op het kompas kijken en de hand aan de mast houden.' Zijn voorbeeld van Nietzsche, volgens hem de filosoof die het diepst in zijn zelfonderzoek ging, maar vervolgens geestelijk instortte, nodigt niet uit tot navolging. Wie het constante liegen en bedriegen niet wil accepteren, zal toch terugvallen op het 'Mens ken u zelve'. Daar is inderdaad moed voor nodig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden