REPORTAGE

Iedereen kan je verraden

Burgerwachten moesten een eind maken aan de terreur van drugskartels. Maar de narco's maken ook daar de dienst uit.

Plattelandsbrigade op patrouille. Beeld Julius Schrank
Plattelandsbrigade op patrouille.Beeld Julius Schrank

'Wij garanderen hier de veiligheid.' Gerardo Tamayo (29) rochelt luidruchtig, spuugt op de grond en schiet voor de lol het patroon van zijn AK 47 leeg op een paaltje in het weiland. Het hout knettert, het paaltje breekt. 'Ik heb een scherp oog', zegt hij grijnzend. Hij steekt een sigaret op en laadt opnieuw zijn geweer. 'De gouverneur kan roepen wat hij wil, wij zullen nooit de wapens neerleggen.'

Tamayo beheert met vier andere burgerwachten een wegversperring in Tancítaro, een bergdorpje in de Mexicaanse deelstaat Michoacán. Met hun geweren in de aanslag warmen de mannen zich aan een kampvuur naast de eigenhandig gemetselde uitkijktoren. 'Mensen die we kennen mogen doorrijden', aldus Tamayo. 'Alle anderen zijn verdacht. We moeten de drugskartels buiten de deur houden.'

In beeld

Fotograaf Julius Schrank legde vast hoe de strijd aanwezig is in het dagelijks bestaan van het land. Bekijk hier de online special in woord en beeld.

De burgerwachten patrouilleren sinds februari 2013 in Michoacán. Aanvankelijk werden ze met luid gejuich ontvangen door de bevolking, die gebukt ging onder de extreme terreur van drugskartel de Tempeliers. Ze hoopten dat zij wel korte metten zouden maken met de drugsmaffia, van de corrupte staatstroepen verwachtten ze niks meer. Maar de burgerbeweging is nu zelf geïnfiltreerd door kartelleden en de inwoners van Michoacán weten inmiddels niet meer wie ze moeten vertrouwen.

'Ik was heel blij met de burgerwachten', zegt Marisol Cervantes (29). 'Voor het eerst in jaren durfde ik weer naar buiten.' Ze werkt als inpakker in een avocadobedrijf en woont met haar man en drie kinderen in een simpel huisje in de bergen van Tancítaro. 'Maar nu zijn ook zij begonnen met verkrachten en angst zaaien', gaat ze verder met gedempte stem. 'Het is me totaal onduidelijk wie de goeden en wie de slechten zijn.'

Michoacán is een van de gewelddadigste deelstaten van Mexico, verschillende kartels strijden er om controle over het gebied. Sinds de jaren zeventig wordt er wiet en papaver verbouwd en de regio is een belangrijke doorvoerroute voor cocaïne die via havenstad Lázaro Cárdenas het land binnenkomt. Meer recentelijk produceren drugskartels methamfetamine in illegale laboratoria.

Lees ook:

Een interview met Alejandro, een van de weinigen die zijn werkzaamheden voor een drugskartel kan navertellen.

Reportage van de Narco-hoofdstad Culiacán: het hart van de handel.

null Beeld Julius Schrank
Beeld Julius Schrank

Wurgbelasting

'Aanvankelijk hadden we weinig last van de drugshandel', zegt Hipólito Mora (60), limoenproducent en een van de oprichters van de burgerwachten. 'Dat veranderde toen de kartels hun activiteiten uitbreidden naar afpersing en ontvoering. Michoacán is een belangrijke producent van avocado's en citrusvruchten. Er zit hier veel geld en alle plantagehouders moesten een wurg-belasting betalen aan het Tempeliers- kartel.'

De Tempeliers kwamen bij iedereen aan de deur om belasting te innen. Niet alleen plantagehouders, ook winkeliers, taxichauffeurs en restauranthouders waren de klos. Meisjes die in de smaak vielen bij kartelleden werden zonder pardon van straat geplukt en meegenomen, jongens moesten verplicht voor de criminelen werken. Wie protesteerde, werd onthoofd of op anderszins brute wijze vermoord.

In 2013 was de maat vol. De inwoners van Michoacán haalden hun jachtgeweren uit de kast, trokken in pick-uptrucks door de deelstaat en bevrijdden dorp na dorp van de Tempeliers. Federale troepen togen massaal naar de regio en maakten samen met de burgerwachten het karwei af. Tempeliers-leider Servando Gómez, beter bekend als Tuta, werd in maart dit jaar opgepakt en gevangen gezet.

200

duizend doden vielen er sinds oud president Felipe Calderón eind 2006 de oorlog verklaarde aan de drugskartels. Er zijn 26 duizend Mexicanen als vermist opgegeven. Cijfers van de overheid tonen aan dat 98 procent van de misdaden onbestraft blijven.

80

procent van de Mexicaanse gemeenten is geïnfiltreerd door de georganiseerde misdaad, blijkt uit onderzoek van VN-adviseur Edgardo Buscaglia. De narco's kopen politici, militairen, rechters, politie en aanklagers om. Mexico staat op nummer 103 in de corruptie- index van Transparancy International.

De autoriteiten wisten vervolgens niet wat ze met de opstandelingen aan moesten. Na mislukte pogingen hen te ontwapenen, richtte de regering een 'plattelandsbrigade' op. De burgerwachten werden gelegaliseerd en kregen professionele wapens, uniformen en gloednieuwe auto's. Ook degenen die gedwongen voor de Tempeliers hadden gewerkt kregen hier een nieuwe kans. De brigade werkt nauw samen met mannen als Tamayo, die op eigen houtje illegaal zijn blijven opereren. Grootgrondbezitters richtten hun eigen burgerpolitie op, bestaande uit zwaarbewapende mannen in geblindeerde auto's.

'Het was een grote fout van de regering om oud-Tempeliers toe te laten tot de plattelandsbrigade', zegt Mora. Hij is diep teleurgesteld in de beweging die hij heeft opgericht. 'Veel burgerwachten laten zich betalen door de drugskartels', zegt hij met een zucht. 'Het leger en de politie staan aan hun kant.'

Begin oktober trad Silvano Aureoles aan als nieuwe deelstaatgouverneur en hij is vastbesloten een einde te maken aan de anarchie. 'Het kan niet zo zijn dat er in Michoacán gewapende burgers actief zijn die eigen rechtertje spelen', aldus de gouverneur afgelopen maandag in een interview op de Mexicaanse televisie. Uiterlijk in februari moeten alle lokale gewapende groepen zijn opgegaan in een nieuw op te richten staatspolitie.

De plannen van de gouverneur leiden tot spanning in de regio. Veel burgerwachten vrezen dat ze buiten de boot vallen, of dat de nieuwe politiemacht niet in staat zal zijn criminelen buiten de deur te houden. Enkele honderden mannen hebben zich aangemeld voor de training, anderen weigeren de dialoog. In een aantal gemeenten hebben gewapende burgers zich alvast verschanst in de bergen om ontwapening of arrestatie te voorkomen.

Gewapende burgerwachten bij een checkpoint. Beeld Julius Schrank
Gewapende burgerwachten bij een checkpoint.Beeld Julius Schrank

Checkpoints

Langs de stoffige wegen tussen de gehuchten van Michoacán doemt de ene na de andere wegversperring op. De verschillende burgerbewegingen controleren de hobbelige toegangswegen van hun dorpen, federale agenten doorzoeken auto's en de militairen hebben hun eigen checkpoints. Ondertussen proberen het Jalisco Kartel, de Tempeliers, de H3, de Familia Michoacana, en de Viagras voet aan de grond te krijgen in Michoacán.

'De aandacht mag geen moment verslappen', zegt Javier Madrigado (21). Met een zwart masker voor zijn gezicht zit hij in de laadbak van een pick-uptruck van de plattelandsbrigade. In een colonne van drie auto's rijden de mannen door de uitgestrekte avocadoplantages. Hij wijst in de verte: 'Daar achter die heuvels heersen de Tempeliers nog altijd.'

Terreur

Madrigado heeft kniebeschermers aangetrokken over zijn kapotte spijkerbroek, zijn vinger houdt hij dicht bij de trekker van het machinegeweer dat hij van de regering heeft gekregen. 'Het is waar dat sommige leden van de plattelandsbrigade heulen met de kartels', aldus Madrigado. 'Dat is een probleem dat we intern moeten oplossen.'

Marisol Cervantes heeft de terreur van de Tempeliers van dichtbij meegemaakt. Twee jaar geleden ontvoerden kartelleden haar vader, moeder en drie broers. 'Ze zeiden dat mijn broers bij de burgerwachten zaten, maar dat was een leugen', aldus de vrouw. Een van Cervantes' broers is dood terug gevonden, van de rest van haar familie is nooit meer iets vernomen.

'Ik ging overal op zoek', vertelt Cervantes terwijl ze de haren van haar jongste dochter fatsoeneert. 'Maar niemand wilde iets zeggen.' De kartelleden raakten geïrriteerd door haar bemoeizucht, kwamen naar haar huis en bedreigden haar. 'Ik pakte mijn kinderen op en ben het dorp uit gevlucht.' Toen ze terugkeerde, hadden de Tempeliers haar huis kort en klein geslagen en haar schamele bezittingen meegenomen.

Marisol Cervantes en een van haar dochters. Haar ouders en broers zijn ontvoerd en vermoedelijk gedood door het Tempeliers-kartel. Beeld Julius Schrank.
Marisol Cervantes en een van haar dochters. Haar ouders en broers zijn ontvoerd en vermoedelijk gedood door het Tempeliers-kartel.Beeld Julius Schrank.

Kort daarna werd Tancítaro opgeschrikt door de ontvoering van twee tienermeisjes. Een van hen werd dood teruggevonden, haar borsten waren afgesneden. 'Het meisje was door meerdere mannen verkracht', aldus Cervantes met tranen in de ogen. 'Ze zat bij mijn dochter op school.' De vrouw is nog altijd doodsbang. 'We kunnen niemand vertrouwen, ook de regering niet', zegt ze en trekt haar dochter dichter tegen zich aan. 'Alle partijen verkopen zich aan de hoogste bieder en dat zijn de kartels.'

'Er is geen enkele reden om te vertrouwen op de regering, politie of justitie', zegt ook Jerjes Aguirre, veiligheidsexpert en docent aan de Universiteit van Michoacán. 'De instituties zijn zeer zwak en in hoge mate geïnfiltreerd door criminele organisaties.'

Meer militairen sturen of weer een nieuwe politiemacht oprichten, is dan ook geen oplossing, denkt de expert. 'De enige manier om een einde te maken aan de geweldsspiraal is de democratie versterken en corruptie bestrijden', zegt hij. En er moet werkgelegenheid komen, meer kansen voor jongeren. 'Armoede is een vruchtbare voedingsbodem voor de drugsmaffia.'

Vanuit Tancítaro is het twee uur rijden naar La Ruana. Het frisse bergklimaat, de wollen poncho's en de avocadobomen maken plaats voor drukkende hitte en limoenplantages. In de kerk op het dorpsplein is het aangenaam koel, en priester José Luis Segura maakt zich op voor de mis.

'Het is moeilijk een boodschap van hoop uit te dragen', aldus de zichtbaar uitgeputte predikant. 'Er is geen oplossing', zegt hij. 'De narco's zullen deze regio altijd willen controleren, ouders hebben grote moeite hun kinderen op het rechte pad te houden, de regering faalt.' Segura klinkt verbitterd: 'De enige uitweg is dat het volk in opstand komt, maar ook dat is mislukt.'

Even verderop zit Hipólito Mora onder een afdakje voor zijn huis. De oprichter van de burgerwachten van La Ruana wordt omringd door een tiental bodyguards. Mora is zijn leven niet zeker en laat zich 24 uur per dag bewaken. Bij een confrontatie tussen leden van de plattelandsbrigade onderling kwam eind vorig jaar zijn zoon om het leven. 'Ik heb veel vijanden', zegt hij. 'Ze willen met mij afrekenen omdat ik de waarheid durf te zeggen.'

Ook Mora ziet de plannen van de gouverneur met argusogen tegemoet. 'Ik vrees dat ook binnen de nieuw op te richten staatspolitie de drugsbendes geïnfiltreerd blijven', zegt hij. Zelf is Mora dan ook niet van plan toe te treden. 'Het is afwachten', zegt hij. 'Als deze gouverneur ervoor zorgt dat de drugsbendes ons niet afpersen en vermoorden, lever ik met alle plezier mijn wapens in', gaat hij verder. 'Zo niet, dan zal ik de strijd gewapend voortzetten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden