Iedereen kan comedy schrijven

Je hoeft niet lolllig te zijn om een comedy te schrijven, zegt de Amerikaan Jon Vorhaus, co-auteur van Married With Children....

EEN DONKER zaaltje in Amsterdam. Dertig man kijken naar cursusleider John Vorhaus, schrijver van het boek The Comic Toolbox: How To Be Funny Even If You're Not.

'De hoofdpersoon van een comedy', zegt Vorhaus (45), 'moet door een hel gaan. Vraag jezelf af: hoe kan ik hem nog meer kwellen? Hoe kan ik het nog ellendiger voor hem maken? Denk bij elke scène: is deze situatie nog slechter dan de vorige? Als dat zo is, dan zit je goed.'

De masterclass comedy schrijven wordt georganiseerd door het Maurits Binger Instituut, een postacademische film- en televisieopleiding en de Amsterdam-Maastricht Zomeruniversiteit. De zaal zit vol scenarioschrijvers - ervaren en onervaren - die een comedy willen schrijven. Vorhaus zet ze in groepjes aan het werk om de eerste versie van een serie te ontwerpen. Serieuze blikken, fanatiek volgeschreven blocnotes.

'Ik hou wel van sukkels met pretenties', zegt iemand.

'Laten we een zeur nemen die overal over loopt te janken.' 'Of iemand met een obsessieve compulsieve stoornis.'

'Dan krijg je een Friends-achtige serie. Ik weet niet of de Nederlandse omroepen daar rijp voor zijn.'

'Ik wil graag een sitcom over ambtenaren.'

Comedy's schrijven is moeilijker dan drama, zegt Vorhaus. 'Comedy wordt ondergewaardeerd. Ook schrijvers zelf denken soms dat het geen vak is. Dat komt door het genre. Niemand hoeft zich echt in te spannen om een comedy te bekijken. Dat leidt tot het idee dat het schrijven ervan niet zo moeilijk is.'

Sinds 1985 schrijft hij voor drama- en comedyseries, waaronder Married With Children, The Wonder Years en Star Trek. Hoewel Vorhaus - kaal, brilletje - er uitziet of hij zo uit een comic book is weggelopen, loopt hij niet over van de grappen. Ook de zaal zit niet boordevol met lolbroeken. Maar dat hoeft ook niet, zegt hij: een goede comedy schrijven is een kwestie van techniek. Een comedy voldoet aan strakke regels.

Zo heeft de hoofdpersoon van een komische serie altijd tegenstellingen in zich. 'Maak een hoofdrolspeler arrogant én onzeker', zegt Vorhaus. 'Of sexy en dom. Of oneerlijk maar hypergevoelig. Daardoor wordt een karakter komisch.'

Na het creëren van zo'n personage volgt stap twee: verzin een tegenspeler die tegengesteld is aan de hoofdpersoon. Is de hoofdrolspeler slim, dan is zijn tegenspeler dom. Gelooft de een in ware liefde, dan heeft de ander de hoop op echte liefde allang opgegeven.

De truc dan is om die twee personen tot elkaars aanwezigheid te veroordelen. 'Die tegenstellingen zorgen voor spanning. Ze proberen elkaar te overtuigen van hun visie.' De spanning moet steeds verder worden opgebouwd, tot de ontlading volgt en de personages elkaar ergens in het midden ontmoeten. 'Het publiek houdt van alle spelers. Niemand mag echt verliezen', zegt Vorhaus.

Elke comedy, van Married With Children tot Fawlty Towers, van Laurel and Hardy tot Ally McBeal, is volgens hem te herleiden tot deze regels.

De laatste jaren stoppen vooral Amerikaanse comedy-schrijvers steeds meer drama in hun werk. Minder grappen per minuut; in plaats daarvan maken de karakters in de loop van de serie een psychologische ontwikkeling door. Een uiterste variant daarvan is Ally McBeal. Ook de onderwerpen veranderen: fundamentele issues in plaats van gestruikel over bananenschillen, zegt Vorhaus. 'Het gaat over liefde, dood, vriendschap. De hoofdpersonen vragen zich af of er wel iemand van ze zal houden, in plaats van of ze hun salaris op tijd zullen ontvangen.'

In Nederland is die stap naar drama nog niet gezet, zegt cursist Simon de Waal, die aan scenario's schreef voor Baantjer, Spangen en Russen en de film Lek. 'We zijn in Nederland een beetje blijven hangen in de sitcom.' Momenteel schrijft hij aan een komische film met Thomas Acda en Victor Löw, over twee jongens die een restaurant runnen, en aan een comedy. 'Dat gaat meer in de richting van Friends dan van Oppassen!'

'We volgen in Nederland nog steeds de Chiem van Houweninge-school', zegt scenarioschrijver Jan Bernard Bussemaker (Blauw Blauw, Unit 13, Medisch Centrum West). 'Van Houweninge maakt happy drama, zoals Oppassen! en Zeg 'ns Aaa. Dat zijn comedy's waar je de grap al heel lang van tevoren aan ziet komen. Het probleem van de Nederlandse comedy is dat het allemaal gezellig moet blijven. Iedereen moet voortdurend een goed gevoel houden. Maar een echte comedy moet snoeihard zijn. Ben Elton met The Young Ones, dat is keihard. Zo'n comedy geven je uiteindelijk óók een goed gevoel. Maar de weg daar naar toe is heel anders', aldus Bussemaker.

Waarom flopt een comedy? Eén oorzaak is volgens docent John Vorhaus dat de karakters van de hoofdpersonen niet waarheidsgetrouw zijn. Hij heeft zojuist de oefeningen van de cursisten bekeken. 'Eén groep heeft een man van 30 jaar verzonnen die arrogant en onzeker is. Niet slecht. Maar ze hebben ook bedacht dat hij nog steeds maagd is, en dat is raar', zegt hij. Slechte comedyfiguren zijn te ver gezocht en onecht.

Een comedy-schrijver moet juist zijn eigen gevoelens als uitgangspunt nemen voor zijn verhaal. 'Een beginnend scenarioschrijver schrijft over achtervolgingen, bankovervallen en explosies', zegt Vorhaus. 'Maar een volwassen scenarioschrijver schrijft eigenlijk over zijn eigen emoties. Over de angst om dood te gaan, over de liefde, de angst om alleen te zijn. Daar maakt hij grappen over. Dingen die hij zelf voelt. Dán gaat het publiek van de hoofdpersoon houden. Een ervaren schrijver vraagt zich niet af wat zijn held zou doen, hij vraagt zich af wat hij zélf in die situatie zou doen.' En dat is moeilijk. Want de schrijver die een onzekere held creëert, laat zien dat hij zelf onzeker is. En wie over een alcoholist schrijft, is er misschien zelf wel eentje. 'Een schrijver wil niet snel de waarheid over zichzelf onthullen', zegt Vorhaus. 'Hij is bang dat het publiek hem raar vindt. Angst belemmert de meeste scenarioschrijvers om een goede comedy te ontwikkelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden