Iedereen is gek op het enneagram

Wetenschappelijk bewijs voor het enneagram ontbreekt. Toch investeren bedrijfsleven en overheid massaal in deze esoterische persoonlijkheidstheorie. ‘Mensen rapporteren na een enneagramtraining meer zelfinzicht.’Door Paulien Bakker..

Philips wil liever niet met het enneagram worden geassocieerd. ‘We willen buiten die discussie blijven’, zegt woordvoerder Erik Drent. Toch staat het bedrijf als referent op een website van een enneagramtrainer. Blijkbaar zijn er genoeg Philipsmedewerkers die een enneagramtraining hebben gevolgd.

Andere organisaties zijn minder terughoudend. Het directoraat Natuur van het ministerie van Landbouw bijvoorbeeld stuurt alle nieuwe medewerkers twee keer tweede dagen op ennegramtraining. Voor de rest is er een jaarlijkse opfriscursus.

En het ministerie is niet de enige. Tal van Nederlandse organisaties – zoals ABN Amro, Philips, de Belastingdienst en het ministerie van VROM – werken met het enneagram. Hoeveel euro’s er in de totale enneagrammarkt omgaan is niet te zeggen, maar bijna alle grote trainingsbureaus halen het instrument weleens tevoorschijn bij cursussen over bijvoorbeeld persoonlijk leiderschap. Enneagramgoeroe Willem Jan van de Wetering leidt zelf jaarlijks twintig enneagram-trainers op.

De ruime belangstelling van het zakenleven voor een instrument afkomstig uit de alternatieve hoek is op zijn zachtst gezegd verrassend. Wie zich in de oorsprong van het enneagram verdiept, komt uit bij onder meer oude Soefi-theoriën, jungiaanse psychologie en de stand van de planeten. Van de Wetering: ‘Oorspronkelijk is het enneagram een kosmologisch model gebaseerd op negen planeten rondom de aarde die veel invloed hebben op ons gedrag.’

Wat zien doorgaans rationele managers in deze esoterie? Seppe Raaphorst, directeur Natuur op het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, werkt al vijftien jaar met het enneagram en waardeert vooral de meerduidigheid van het systeem. ‘Niemand is in één bepaald type in te delen, we hebben allemaal al die gedragingen in ons, maar een bepaald type is dominant. Als je dat begrijpt, snap je ook waarom mensen op een bepaalde manier op elkaar reageren.’

Oscar David van het gelijknamige organisatieadviesbureau stond aanvankelijk sceptisch tegenover het enneagram. Tot hij erover begon te lezen. ‘Ik heb nog nooit een beschrijving van mijn eigen drijfveren gezien die zo klopte. Het enneagram gaat niet over gedrag maar over drijfveren. Waar ik ook door gecharmeerd was, is dat het ene type niet beter is dan het andere.’

David, gevestigd in een fraai kantoorpand aan het Vondelpark, werkt inmiddels met vier collega-organisatieadviseurs vrijwel constant met het enneagram. ‘Wat het enneagram geliefd maakt, is dat mensen zich erin herkennen. Het beklijft en geeft handvatten voor je eigen ontwikkeling.’

‘We zijn alles, maar we beperken ons in ons gedrag tot één type, afhankelijk van de situatie waarin we ons bevinden’, aldus Van de Wetering, die diverse boeken over het enneagram op zijn naam heeft staan. ‘Stop twaalf mensen bij elkaar in een huis en binnen drie dagen zijn de rollen verdeeld.’

Het enneagram helpt mensen bij hun ontwikkeling doordat het inzicht geeft in hun beperkingen, legt hij uit. ‘Iemand die normaal type zes is, de loyalist, leeft vanuit de beperkende overtuiging dat hij bang is het hoofd boven het maaiveld uit te steken. Als je dat weet, kun je hem uitnodigen om dat in een één-op-één-gesprek wel te doen.’

Het enneagram staat niet op het curriculum van de studie personeelswetenschappen aan de Universiteit van Tilburg. Volgens universitair docente Marianne van Woerkom is dat omdat er amper empirisch onderzoek naar is gedaan.

Een paar jaar geleden vroeg een student haar of hij mocht afstuderen op het enneagram. Van Woerkom ging akkoord. ‘Collega’s vonden het vreemd dat ik toestemming gaf hierop af te studeren. Maar het instrument wordt veel in de praktijk gebruikt en die student geloofde erin.’

De student legde 81 stellingen, gebaseerd op die negen typen, voor aan 343 respondenten en analyseerde hun antwoorden. Ze hoopte hiermee te bewijzen dat mensen in die negen typen kunnen worden ingedeeld. ‘Maar we vonden geen correlatie’, zegt Van Woerkom. ‘Als je allemaal vragen stelt om één type te meten, moeten de scores op die vragen met elkaar samenhangen, anders kun je niet spreken van een type.’ De scores van respondenten waren te grillig verdeeld over alle typen. ‘We hebben nog gekeken of dan ten minste de drie hoofdtypen eruit zouden komen; mensen zijn volgens de theorie onder te verdelen in hoofd- buik en harttypes,’ aldus Van Woerkom. ‘Ook dat lukte niet, de meeste mensen zijn een mengelmoesje.’ Het veelgebruikte argument dat er in de Verenigde Staten wel veel onderzoek naar gedaan is, haalt ze meteen onderuit. ‘Wij konden één dubieuze dissertatie vinden en geen enkel onderzoek in gerenommeerde wetenschappelijke bladen.’

Dat weerhoudt organisaties er niet van het instrument in te zetten. Psychologisch onderzoek sijpelt nauwelijks door tot de praktijk, bleek al eens eerder uit onderzoek van arbeids- en organisatiepsychologe Karin Sanders.

De aantrekkingskracht van het ennegram ligt waarschijnlijk deels in het Forer-effect; de psycholoog Forer toonde aan dat iedereen zich in hoge mate herkent in een zogenaamd persoonlijke beschrijving van zichzelf, ook al bestaat die beschrijving geheel uit algemeenheden. Dit effect is een van de verklaringen voor het succes van de horoscoop.

Voor Raaphorst van het ministerie van Landbouw zijn ‘gelijkluidende ervaringen’ voldoende bewijs. ‘Ik ben zelf type acht. Als ik tijdens een training met allemaal achten op een podium zit om vragen uit de zaal te beantwoorden, merk ik dat de basishouding van die andere achten precies hetzelfde is.’

Organisatieadviseur Oscar David haalt laconiek zijn schouders op: ‘Ik ben een man van de praktijk. Ik ben geïnteresseerd in wat werkt. Mensen rapporteren na een enneagramtraining meer zelfinzicht en inzicht in anderen. Of het enneagram wetenschappelijke waarde heeft, is aan wetenschappers om uit te zoeken.’

Ook Carien Karsten, psychotherapeute en publicist, blijft ermee werken. ‘Wetenschappelijk is er alleen steun voor vijf persoonlijkheidstrekken’, stelt ze. Ze doelt op de gangbare persoonlijkheidstheorie die vijf eigenschappen meet: dominantie, altruïsme, consciëntieusheid, neuroticisme en openheid. ‘Maar ik raad sommige mensen wel aan een boek over het enneagram te lezen. Mensen die weinig hebben met psychologie, kunnen zo iets meer oog krijgen voor de verschillen tussen mensen. Het haalt iemand die voor zijn gevoel onoplosbare problemen heeft met een collega uit zijn machteloosheid.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.