'Iedereen in Liberia heeft een besmet verleden'

Er is een vredesakkoord in Liberia, maar de rebellen hebben dezelfde gewelddadige achtergrond als de vertrokken president Taylor. President Bush wil zijn soldaten voor 1 oktober terugtrekken, maar alleen zij kunnen orde brengen....

Het Britse dagblad The Times had in een stuk bij het verschijnen van Ellis' boek The Mask of Anarchy in 1999 de kwestie 'nogal sensationeel' aangezet, zegt Ellis, en kort daarop meldde zich een Britse advocaat namens de toenmalige president van Liberia bij de krant en de auteur. De bewijslast ligt in zulke zaken in Groot-Brittannië bij de van smaad beschuldigde. Ellis en The Times besloten bewijs te zoeken voor de verhalen over Taylors kannibalisme.

In het buurland Guinee sprak Ellis twee ex-lijfwachten van de gewezen krijgsheer die een ondertekende verklaring aan de meegereisde advocaat van The Times verstrekten. Ze wilden ook wel onder ede getuigen dat Taylor mensenvlees had gegeten tijdens gebruikelijke rituelen onder strijders om zich onkwetsbaar voor vijandelijke kogels te maken. Ellis' dossier werd een flinke stapel, maar na twee jaar zag Taylor alsnog af van de zaak.

De kwestie zegt veel over de persoon Charles Taylor, meent Ellis.

'Het was stom om een zaak aan te spannen. Zo kreeg de kwestie alleen maar meer aandacht.' Mensen in de kring om hem heen begonnen te praten of gingen Taylor geld vragen om niet te praten. 'Taylor is een slimme man, maar hij denkt alleen op de korte termijn.'

Taylors kannibalisme komt twee keer terloops voor in het boek, maar onderstreept het belang van semi-religieuze rituelen in de oorlog in Liberia, vindt Ellis. Het is een hoofdthema in zijn boek. Strijders drinken bloed van hun vijanden, eten stukken hart. Ze geloven dat dit en het dragen van amuletten hen onkwetsbaar kunnen maken. Er gaan verhalen over strijdgroepen die zich onzichtbaar hadden getoverd.

Dat aspect van de strijd is voor de deelnemers heel erg belangrijk, maar wordt door buitenstaanders vaak over het hoofd gezien door onbegrip, betoogt Ellis. 'Dat zelfs een man als Taylor, die in de VS heeft gestudeerd, meedoet aan die praktijken is veelzeggend.'

De afgelopen weken zijn vreemd uitgedoste strijders opnieuw de hoofdstad Monrovia binnengetrokken, net als Taylors strijders in het begin van de jaren negentig. Jongens en jonge mannen dossen zich uit als vrouwen, met pruiken en soms vrouwenkleren. Ellis: 'Ze doen het om er gevaarlijk uit te zien. Elke strijder die ik sprak, zei dat.'

Het gebruik komt voort uit de initiatie van jongens tot man in de geheime genootschappen (zoals de Poro), die soms jaren kan duren, zegt Ellis. Ook daar moeten ze zich soms voordoen als vrouwen om hun schuivende identiteit te onderstrepen. Zulke jongens worden als onberekenbaar gezien en boezemen angst in. De jonge strijders combineren hun ervaring met indrukken uit Amerikaanse vechtfilms, waarvan video's in hun kampen worden gedraaid. Zo ontstaat het gewelddadige carnaval.

Het doel van de jonge strijders is zich meester maken van de vruchten van de moderne tijd, staat in The Mask of Anarchy beschreven. Daarbij horen plunderingen en verkrachtingen van vrouwen in de stad. De krijgsheren leiden hen met losse hand en gedragen zich als bendeleiders, mafiabazen. Taylor voerde dit in zijn tijd als krijgsheer het verst door. Hij financierde de strijd met de verkoop van tropisch hardhout en rubber van de Firestone-plantage.

In 1997 werd hij tot president gekozen, maar Ellis vond toen al de verwachting van velen dat hij zich zou omvormen tot een verantwoordelijke staatsman naïef. 'Hij stelde zich voor als een vrijheidsstrijder en een nationalist die de Nigerianen van de vredesmacht had weerstaan. Maar massaal geweld had hem de macht gebracht.' Het bewind-Taylor werd in zijn ogen hét voorbeeld van wat hij in een ander boek 'de criminalisering van de staat in Afrika' noemde.

Volgens Ellis ging president Taylor nauwe banden aan met de Oekraïense mafia, die hij van diplomatieke paspoorten voorzag. Hij mengde zich in de illegale wapenhandel. Werd berucht als smokkelaar van 'bloeddiamanten' uit het buurland Sierra Leone, waar hij de bevriende rebellen hielp het land in de afgrond te storten. En er zijn sterke aanwijzingen dat hij zijn partijtje meespeelt in de internationale drugssmokkel, al heeft Ellis daarvoor geen harde bewijzen.

Ellis: 'Mensen die hem goed kennen, beschrijven hem vaak als een hustler, iemand die crack zou kunnen verkopen in de straten van New York.'

Dat hij nu het veld heeft moeten ruimen, komt doordat de Amerikanen echt genoeg van hem hebben, zegt Ellis. Onder Clinton probeerde Washington hem alsmaar te paaien. Speciaal gezant Jesse Jackson was zelfs bevriend met Taylor. Maar die tijd is voorbij. De president, of in ieder geval enkele van zijn adjudanten, bleken betrokken bij een grootschalige zwendel in de Amerikaanse Pinkstergemeente, waarbij nietsvermoedende leden werden beroofd van in totaal een half miljard dollar. Hen was 'met de hulp van God' 100 procent rente beloofd bij investeringen in een Liberiaanse diamantmijn, die niet bestond. Dat Amerikanen slachtoffer waren van het Liberiaanse gangsterdom, ging Washington te ver.

Nog belangrijker was volgens Ellis de aanwijzing dat Taylor zaken had gedaan met Al Qa'ida. Bin Ladens gezanten hadden van hem uit Sierra Leone gesmokkelde diamanten gekocht om voorbereid te zijn op de Amerikaanse acties tegen hun verborgen banktegoeden.

Krijgen de Liberianen met het vertrek van Taylor een nieuw begin? Dat valt te bezien, denkt Ellis. De rebellen van LURD en Model zijn voor het grootste deel de oude strijdgroepen van krijgsheren uit de eerste burgeroorlog. De 'burgerpolitici' die zich nu melden, hebben allen een besmet verleden. Nieuwe leiders zijn er nog niet. De Nigeriaanse militairen van de vredesmacht hebben ook een besmet verleden, want in de eerste periode verrijkten zij zich met illegale handel, waaronder die in wapens.

Alles zal daarom afhangen van het engagement van de Amerikanen, denkt Ellis, en hun bereidheid lang te blijven.

En Taylor? Zal die in zijn villa in de Zuid-Nigeriaanse stad Calabar rustig gaan leven als een gangster in ruste? Ellis vreest van niet. Taylor genoot ervan president te zijn, zegt hij. 'Toen hij in de VS studeerde riep hij al dat hij president wilde worden. Hij werd uitgelachen. Maar het lukte hem toch. Zolang hij bij zijn geld kan, is Taylor in staat een nieuwe oorlog te financieren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden