Analyse

Iedereen had kritiek op de Fieldlabs. Zit er nog leven in de experimenten?

Slot Loevestein doet mee aan een pilot voor een tijdelijke heropening van musea gecombineerd met een gratis sneltest.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Slot Loevestein doet mee aan een pilot voor een tijdelijke heropening van musea gecombineerd met een gratis sneltest.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Betekent de explosie van verontwaardiging die deze week een vroegtijdig einde maakte aan het 538-Oranjefeest de nekslag voor de zogenoemde Fieldlabs? Deskundigen hopen van niet. Met de Fieldlabs heeft Nederland goud in handen om corona in het najaar definitief te kunnen verslaan, zeggen zij.

De man die de rekenmodel achter de Fieldlab-evenementen maakt, heet Bas Kolen en hij is van huis uit waterbouwkundige. Hij is gewend om te rekenen aan evacuatiemodellen bij overstromingen: hoeveel doden accepteer je, hoeveel economische schade? Nu past hij dezelfde filosofie toe op de coronapandemie.

Hoeveel risico zijn we bereid te ­nemen? Niet veel, leek het begin deze week. Het land stond op z’n achterste benen toen er een 538-Oranjefestival met tienduizend bezoekers dreigde te worden gehouden, juist op een moment dat de pandemie een nieuw hoogtepunt nadert. De verontwaardiging was zodanig dat het festival in Breda werd afgeblazen.

Toch staan er nog heel wat Fieldlabs op de planning. Het eerstvolgende is een concert van de band ­Racoon, over twee weken met 3.500 aanwezigen. In datzelfde weekeinde is er een obstakelloop met 9.000 deelnemers. En vooralsnog is het plan om ook het Songfestival te bestempelen tot Fieldlab, met weer 3.500 mensen in het publiek.

Is hier sprake van wetenschappelijk hobbyisme? Of zijn Fieldlabs wezenlijk nuttig? Dat laatste, denkt de hoofdonderzoeker van de Fieldlabs, arts-microbioloog Andreas Voss. Hij waarschuwde begin deze week dat er maar iets hoeft mis te gaan – met de vaccinaties, met de opkomst van nieuwe virusvarianten – of de kennis uit deze experimenten komt ook in het najaar weer van pas. ‘Zo kunnen we voorkomen dat alles weer op slot gaat’, zei hij.

Het nut van de Fieldlabs

Hij krijgt bijval uit onverdachte hoek. Ernst Kuipers, nota bene voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg en bestuursvoorzitter van het Erasmus MC, noemde het deze week bij praatprogramma Op1 ‘echt verstandig’ om juist nu meer experimentele evenementen te organiseren. ‘Je moet dat nu doen, want als het aantal besmette personen straks heel klein is, is de kans op besmetting heel laag en leer je er niets van.’

Ook de ziekenhuisbestuurder wees vooruit naar het najaar. Stel dat niet iedereen zich laat vaccineren, of dat het vaccin niet bij iedereen even effectief zal zijn: dan is het belangrijk te weten hoe de samenleving een zekere bewegingsvrijheid kan houden zonder dat het besmettingsrisico enorm toeneemt.

Want de eerste reeks Fieldlabs heeft heus al wel de nodige inzichten opgeleverd. Er is meer bekend over het aantal contacten dat mensen hebben als ze uitgaan – iets wat voorheen niemand wist. Een voorbeeld: het blijkt voor het aantal contacten nauwelijks uit te maken of theaterbezoekers in de pauze op hun stoelen blijven met een borrelbox of een drankje halen bij de bar. Hoe dat kan? Bas Kolen laat het zien op plaatjes uit de video-analyse die werd gedaan: zolang er genoeg ruimte is, gaan mensen tijdens de pauze in kleine groepjes bij elkaar staan, hoogstwaarschijnlijk met degenen met wie ze naar de voorstelling waren gekomen.

Bezettingsgraad

Vooral de bezettingsgraad blijkt tijdens een evenement heel bepalend te zijn voor het aantal nabije contacten. Dat geldt overal: in theaters, in voetbalstadion, bij concerten. De resultaten zijn officieel nog niet bekendgemaakt, maar Bas Kolen laat ze zien op zijn computer. Neem het voetbalstadion: als de bezetting daar 50 procent is in plaats van 75 procent, dan scheelt dat ongeveer 30 procent van het totaal aantal besmettingen dat hij verwacht. Best aanzienlijk, als je bedenkt dat er duizenden voetbalfans in zo’n stadion zitten.

Tegelijkertijd is Kolen de eerste die zal toegeven dat zijn model vol onzekerheden en aannames zit. Alle contacten binnen de 1,5 meter wegen bijvoorbeeld even zwaar – of je nu bij de ander om de nek hangt of op een afstandje je hoed voor elkaar afneemt.

Ander voorbeeld: het onophoudelijk dragen van mondkapjes scheelt 10 procent in het aantal besmettingen. Harde wetenschap? Welnee, simpelweg een schatting met de hulp van experts.

En wat te denken van de randverschijnselen? Hoe komen mensen naar de evenementen toe? Wat gebeurt er tijdens de afterparty’s? Dat wordt in de berekeningen allemaal buiten beschouwing gelaten.

Kortom, het is niet moeilijk om kritiek te hebben op het huidige model. Maar, zegt Kolen dan: de enige manier om het model te verbeteren, is door méér Fieldlabs te houden. Alleen als je concerten organiseert, weet je hoe de besmettingskans daar verschilt van voetbalwedstrijden of theatervoorstellingen. Door te variëren met de luchtkwaliteit en het al dan niet dragen van mondkapjes kun je uiteindelijk zien hoe dat het aantal besmettingen beïnvloedt.

Cruciale factor

Eén ding is dan wel cruciaal. ‘Je moet zeker weten hoeveel mensen achteraf besmet zijn’, zegt Cecile Janssens, hoogleraar epidemiologie in Georgia, Verenigde Staten. ‘Dat is de enige manier om het model te toetsen aan de werkelijkheid.’

Nu laat ongeveer een op de vijf personen zich niet testen achteraf. Janssens: ‘Zijn dat misschien juist de mensen die een hoestje voelen opkomen? De deelnemers willen graag weer kunnen uitgaan. Hebben degenen die niet komen opdagen bij de achteraf-test misschien een reden om weg te blijven?’

Als de Fieldlabs doorgaan, dan moet de opkomst bij de test achteraf naar honderd procent, vindt Janssens. ‘Het gaat om kleine aantallen besmettingen en die wil je niet missen.’

Volgens Fieldlab-hoofdonderzoeker Andreas Voss is het echter nog niet zo gemakkelijk om de opkomst te verhogen. ‘We mogen die test achteraf niet verplicht stellen of financieel aanmoedigen’, zegt hij. ‘De deelnemers moeten zich op alle momenten volledig vrij voelen om uit het onderzoek te stappen.’ Hij benadrukt dat er alles aan wordt gedaan om mensen naar de teststraat te krijgen: ze worden er voortdurend aan herinnerd en het is hen gemakkelijk gemaakt om een afspraak in te plannen.

Schat aan kennis

Internationaal gezien zijn de Fieldlab-evenementen iets bijzonders. Er zijn Europese landen waar de theaters en bioscopen deze winter open zijn gebleven, waar (kleinschalige) concerten zijn gehouden, waar dierentuinen en pretparken toegankelijk zijn. In Nederland nemen politici niet graag dat soort risico’s.

Nederland zal straks over een schat aan kennis beschikken over besmettingskansen onder het uitgaans­publiek. En dan is het uiteindelijk net zoals met die overstromingen, zegt Kolen. Dan zit er niets anders op dan een risico te accepteren, een risico dat een fractie van een procent hoger zal zijn dan nul.

Fieldlabs in het buitenland

Is het fenomeen ‘Fieldlab’ iets typisch Nederlands, of worden er in het buitenland ook experimenten gehouden?

ITALIË
Openingsexperimenten zijn in Italië niet aan de orde. Eerder werd wel gepraat over drie testconcerten zonder afstand, eind mei en in juni, maar die plannen lijken stilletjes van tafel verdwenen. Naar het Nederlandse Fieldlab kijken de Italianen met verbazing. Zoals Rolling Stone Italia kopte: ‘87 evenementen in 9 dagen: het is geen sciencefiction, maar Nederland.’

Wel gaan in een groot deel van Italië maandag de theaters, bioscopen en concertzalen open, op 50 procent van de normale capaciteit. Binnen mogen er, ongeacht de zaalgrootte, maximaal 500 personen bijeenkomen, buiten duizend.

Voetbalclubs mogen vanaf 1 juni weer supporters ontvangen, maar het stadion mag maar voor maximaal 25 procent bezet zijn, en er moet rekening worden gehouden met bovenstaande maximumaantallen.

Rosa van Gool

SPANJE
Alsof er geen coronavirus ­bestond. Zo gingen de vijfduizend fans van de Spaanse rockgroep Love of Lesbian eind maart uit hun dak in een concertzaal in Barcelona, bij wat in Nederland een fieldlab zou zijn genoemd. De proef verliep vlekkeloos, met nauwelijks besmettingen onder de vooraf geteste bezoekers.

Ook buiten dergelijke mega-evenementen is het regime voor culturele instellingen liberaler in Spanje, waar de regio’s het coronabeleid voor een groot deel zelf invullen. In Madrid zijn bioscopen en theaters deze winter nooit gesloten en mogen ze nu voor driekwart worden gevuld.

Vanaf volgende week volgen regio’s als Catalonië en Valencia dat voorbeeld. Het rechtse regiobestuur van Madrid blijft echter de toon zetten, met een stierengevecht voor 6.000 bezoekers, dat op 2 mei moet plaatsvinden – niet toevallig vlak voor de regioverkiezingen.

Dion Mebius


FRANKRIJK
Deze maand had ‘het grootste test-concert van Europa’ moeten plaatsvinden in de Parijse sport- en concerthal AccorArena, voor 5 duizend bezoekers - met mondkapjes, maar zonder plicht tot afstand houden. Het experiment werd, net als proefconcerten elders in Frankrijk, uitgesteld, vanwege het oplopende aantal besmettingen. Al lijkt het er binnenkort toch van te komen: vrijdag kondigde de minister van cultuur aan dat het concert mogelijk al ‘binnen 15 dagen’ kan plaatsvinden.

Midden mei mogen in Frankrijk de eerste terrassen weer open, net als ‘bepaalde culturele instellingen’, op voorwaarde dat de situatie niet verder verslechtert. Musea en bioscopen zouden als eerste aan de beurt zijn - wanneer precies blijft nog onduidelijk, en verschilt mogelijk per regio.

Voetbalfans en theaterbezoekers zullen nog langer geduld moeten hebben, voor stadions en theaters is nog geen concrete openingsdatum genoemd.

Eline Huisman

GROOT-BRITTANNIË
Liverpool gaat eind komende week feestvieren. In een groot pakhuis kunnen 6.000 mensen twee nachten lang dansen tijdens The First Dance, georganiseerd door de nachtclub Circus. Het zal het eerste grote testevenement in Groot-Brittannië zijn. Mondkapjes en afstand houden zullen niet nodig zijn. De enige voorwaarde is het tonen van een negatieve sneltest.

Als het experiment goed gaat, kunnen ook andere nachtclubs hun deuren weer openen. Vorige week zondag vond er al een kleinschaliger experiment plaats toen 4.000 toeschouwers werden toegelaten bij een bekerwedstrijd op Wembley, dat een capaciteit van 90 duizend bezoekers heeft. Zondag zullen er 8.000 voetballiefhebbers aanwezig zijn voor een bekerfinale.

Bij het wereldkampioenschap snooker in Sheffield worden bij wijze van proef ook toeschouwers toegelaten, na tonen van een negatieve sneltest of een vaccinatiebewijs.

Patrick van IJzendoorn

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden