Iedereen die gekleurd en 'arrivé' is, moet soortgenoten als gek gaan voortrekken

Gewoon zoals vroeger, in het 'old boys network'

Beeld de Volkskrant

Het is een gepikeerd mailtje. Ik heb mijn jonge vriend, die nog 30 moet worden en er werk van maakt zich zo weinig mogelijk te binden, aangespoord te solliciteren op een vacature. Dit leek me net iets voor hem. Maar nu heeft hij gezien dat je eigenlijk alleen een kans maakt als je 'bicultureel' bent. Vriend is een blanke, Nederlandse, heteroseksuele man, die wel zo zijn eigenaardigheden kent, maar die vallen net niet in de prijzen van het 'biculturele'. Dus gemopper van zijn kant: over het individu, dat de facto is 'opgeheven' en het feit dat we bezig zijn iedereen weer 'vast te ketenen aan de groep waartoe iemand volgens zijn of haar uiterlijke kenmerken behoort'.

In theorie ben ik het met hem eens, want een mens is zoveel meer dan een groepslid. Zou iemand mij reduceren tot toevalligheden die me zijn komen aanwaaien - mijn gemengde afkomst, bijvoorbeeld - dan zou ik steigeren. Ik snap ook nog eens waartoe deze vorm van voorkeursbeleid kan leiden: ressentiment bij de gevestigde groep, de blanken, de mannen, die het gevoel krijgen dat ze geen eerlijke kans meer maken en het afleggen tegen criteria die altijd buiten hun macht liggen. Ik denk dat het niet overdreven is te stellen, dat Trump zijn overwinning voor een groot deel dankt aan dit sentiment onder 'white Americans'.

Ik kijk nog eens naar de advertentie en zie dat daar is gekozen voor de meest beschaafde vorm van sturing. Niet: 'Bij gelijke geschiktheid verdienen kandidaten met een biculturele achtergrond de voorkeur', maar: 'Wij vragen uitdrukkelijk aan (kandidaten) met een biculturele achtergrond om te reageren.' Daar wordt een bepaalde groep extra aangespoord te solliciteren, niemand wordt bij voorbaat uitgesloten. Geen quota, geen 'affirmative action' zoals ze dat in Amerika allang kennen, maar een duwtje in de rug voor al degenen die niet kunnen terugvallen op een 'old boys'- of 'white network'.

Ja, ook deze nette vorm kent zo zijn 'verlegenheidswoorden': het begrip 'bicultureel' is zo breed dat het bijna nietszeggend wordt. Ben ikzelf bijvoorbeeld bicultureel? Nee, hooguit etnisch gemengd, maar cultureel toch voornamelijk Nederlands. De blanke man die twintig jaar geleden opgroeide in de oude Amsterdamse 'Bijlmer', onder Surinamers - die kan veel meer aanspraak maken op die kwalificatie.

Die verlegenheid komt voort uit een reëel dilemma, waarbij inzichten uit de sociologie botsen met individuele ervaringen. Robert Vuijsje interviewde Tjark Tjin-A-Tsoi, de directeur van het CBS en van Surinaamse komaf (V, 13 juni (+)). Citaat van hem: 'Ik ben redelijk licht uitgevallen, mensen kunnen niet altijd thuisbrengen waar ik vandaan kom. Mijn haar is nu kort, vroeger (...) kon je zien dat ik kroeshaar had.'

Ik kreeg het angstige vermoeden dat Tsois antwoorden per ongeluk uit mijn eigen mond kwamen rollen.

Uit hoofde van zijn functie gaat de CBS-directeur veel om met 'politici, burgemeesters, raden van bestuur' en hij moet constateren dat 'er op bestuurlijk niveau niet veel kleur is'. Hoe dat moet veranderen, vindt Tsoi nog de vraag, want 'ik weet niet of het verstandig is van bovenaf te veel aan te sturen op diversiteit. Dat roept een tegenreactie op.' Maar naast de tegenreactie van de gevestigden speelt natuurlijk ook die van de gekleurde buitenstaanders. Zodra de grote instituties van een land door zijn gekleurde en zwarte burgers als vanzelfsprekend 'wit' worden ervaren, dreigt een gevaarlijk proces van psychologische uitburgering. 'Dit is niet mijn land, mijn bestuur, mijn rechter, mijn politie.' De Amerikaanse Black Lives Matter-beweging is een veeg teken: wanneer het staatsapparaat niet langer kan waarmaken dat het 'kleurenblind' is, moet je vrezen voor de hele natie - en niet alleen voor de Afro-Amerikanen en Hispanics die daar de directe schade van ondervinden.

Tjark Tjin-a-Tsoi. Beeld Frank Ruiter

Dertig jaar geleden begon ik als schrijver en journalist, in die kringen vond je toen ook 'niet veel kleur'. Het vervelende is: zoveel jaren later houdt het nog steeds niet over.

Natuurlijk hoop ik dat mijn jonge vriend bij zijn sollicitatie niet wordt afgewezen op grond van zijn afkomst, want mijn goede vriend beschikt uiteraard over een meer dan voortreffelijk karakter, et cetera. Ziedaar de tweestrijd tussen algemeen belang en individueel sentiment.

Hier geen oplossing, maar een praktische tip: iedereen die zwart of gekleurd is en mag gelden als 'arrivé', moet zijn soortgenoten als een gek gaan voortrekken. Niet officieel, hoor, of per statuut, maar gewoon zoals vroeger, stiekem, in het 'old boys network'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.