Ieder acht zich heer op zijn hertogdom

OMDAT DE mannen zoveel van huis waren stond Werkendam bekend als 'de Vrouwenhemel'. De St Elisabethsvloed van 1421 was er de uiteindelijke veroorzaker van....

Gerrit Visser (42, drie kinderen) vaart het pontje heen en weer over de Merwede tussen Werkendam en Boven-Hardinxveld. Zijn vader was rijswerker, zijn grootvader zat zijn leven lang ook in de Biesbosch met griendhout te knoeien. Gerrit werd 'vanzelfs' ook door het water aangetrokken. Matroos op de binnenvaart, daarna kust- en oeverwerker bij de Lauwerszee en Oosterschelde onder andere. Aan het altijd van huis zijn kwam een eind toen de kinderen groter werden en Gerrit besloot iets aan de wal te zoeken, want 'per slot van rekening sta je met zijn tweeën voor hun opvoeding'.

Binnen het tijdsbestek van nauwelijks een generatie is er meer veranderd aan de rivier dan al die eeuwen ervoor. 'Toen de brug bij Gorcum er nog niet was, gingen we met drie-, vierhonderd man van hier met de pont naar de overkant, waar bussen stonden te wachten, en op het eind van de week kwamen we zo ook weer terug in Werkendam. Nu zijn er nog maar een stuk of twintig, hooguit dertig Werkendammers die buitenaf werken.'

In Sleeuwijk, ten oosten van de Merwedebrug (1963) naar Gorcum, woont Anthonie Kornet (86) aan de rivierdijk, waar hij veel buiten op het bankje zit te kijken naar de rivier. Zijn vader was schipper, maar kreeg een breuk van het varen 'op den zeil' en werd daarom bevrachter van rijshout in Werkendam. Kornets vrouw was ook van het water, voer na hun trouwen altijd met hem op de Graafstroom, maar begon op te zien tegen het varen in het donker en daarom belandden ze in 1972 in dit huisje aan de wal, want 'je gaat toch altijd je vrouw niet pesten hè.' Drie jaar later zei de dokter: 'Niks meer aan doen.' Nooit was ze ziek geweest, en toen zomaar doodgegaan aan borstkanker.

Stukgoederen van Antwerpen naar Rotterdam en Amsterdam gevaren, vijftien jaar graan van de Botlek naar Veghel, dertien jaar kolen van Duitsland voor de burgers rondom Gorcum, stenen gelaaien in Dordt voor Naarden ('zo'n droog rotgat waar geen water stond en we aan de grond gingen ook nog'), dertienduizend bossen rijshout van de Biesbosch naar Den Oever voor de Afsluitdijk. Bijna zestig jaar lang gevaren, nooit schipbreuk maar het wel es kwaad gehad als de storm uit het noordoosten woei en vloed in het water kwam en het schip met de kont in de stroom ging hangen.

En nooit schuld bij de bank gehad. Wat mede te danken was aan de Zaanse vrouw, de eigenaresse, die in haar testament hem, die twintig jaar voor haar als zetschipper gevaren had, het schip naliet voor de taxatiewaarde en die was veel minder dan de werkelijke waarde. 'Wil je binnen kijken bij me? Ken je 't schip zien.' Foto's van de Pieternella Johanna, een 'stukgoedkassie' van 38 bij 6 meter 60 breed en 1,92 meter diepgang. 'Een bekwaam schip, recht als een plank en vierkant als een huis, dat heel vlak ging en waarop je van alles deklast kon zetten.'

Het was een paar keer gebeurd dat hij, wachtend in de Europoort op een vracht, nog net de naam Johanna uit de luidspreker had horen roepen ('sodemieter voor mij') maar dat een andere Johanna de gelukkige bleek. 'Dat overkomt me niet als ik baas ben', had hij gedacht en toen hij baas werd over zijn eigen schip, had hij het omgedoopt in Graafstroom, naar het water in de buurt van Bleskensgraaf waar zijn vrouw geboren was.

Op een betegeld plateautje in de tuin beneden aan de dijk verheft zich een mast, ligt een schroef en staat de naamplank van de Graafstroom. 'Kom es mee naar de slaapkamer.' Door het open raam wijst hij naar beneden: de mast en de schroef en de naamplank van de Pieternella Johanna. 'Onzeglijk' hoe vaak hij het stuk rivier heeft bevaren waar hij vanuit zijn huisje zicht op heeft en waarop hij nog regelmatig een schip herkent.

De vloot van de Nederlandse binnenvaart is een kleine zesduizend schepen groot, veel meer dan de rest van West-Europa samen. Daarvan heeft Werkendam een dikke 250 thuisvarende schepen. Qua drukte is het de zevende haven van Nederland. Schippers mogen er graag binnenlopen voor reparatie en onderhoud. Dag en nacht kun je bellen en staan ze voor je klaar, zij het liefst niet op zondag. Alles is er dicht bij de hand, het ligt aan de doorgaande Oost/West-route, en de sociale controle houdt vandalisme en criminaliteit tegen.

I. de Jonge (37) en J. Minnaard (37) hebben hun moderne motorschepen Pax van 1350 ton en Tigris van 1100 ton uit Meppel en Duitsland naar Werkendam gevaren om met beide gezinnen samen op vakantie te gaan naar Tenerife. Dat doen ze al een paar jaar sinds ze elkaar hebben leren kennen, nadat Minnaard voor hetzelfde Duitse kantoor was gaan varen als De Jonge. De Pax hoofdzakelijk met kolen, ijzer en grint in Duitsland, Frankrijk en de Benelux. De Tigris de laatste tijd met gips van Duisburg naar Nordeich.

Beiden zijn geboren en getogen op de binnenvaart en hebben dus ook hun jeugdjaren doorgebracht in het internaat: 'Zondagavond ging het hek achter je dicht en zaterdagmorgen mocht je er weer uit, tenminste als je ouders in de buurt lagen.' Sociaal is de binnenvaart er evenwel sterk op vooruit gegaan. Met hun auto aan boord rijden ze veertig- tot vijftigduizend kilometer per jaar, voornamelijk om hun kinderen de weekenden aan boord te krijgen en terug te brengen.

Van de schippersechtparen gaat 80 procent tegenwoordig met hun kinderen op vakantie en laat een paar weken het schip het schip. Marifoon, telefoon en fax; bijna elk schip heeft een schotel aan boord voor televisie-ontvangst; complete keukens met wasautomaat. Het moet allemaal sneller en uitgekiender in de binnenvaart, de concurrentie is genadelozer, overheden werken meer tegen dan mee, de schippers zijn het onderling veelal oneens omtrent het gewenste beleid - ieder acht zich heer op zijn eigen varende hertogdom. Maar het leven in de aparte wereld van de binnenvaart, met zijn vrije werk en het almaar trekken van man en vrouw samen van hot naar her, dat is minder apart geworden, meer van het gezin ook.

En over één ding zijn ze het eens: de Betuwelijn ligt er al lang. De rivier.

Sietse van der Hoek

Dit is de vijfde aflevering van een serie over wonen en werken langs de Merwede.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden