Idylle uit de roofriddertijd

'Saksisch Zwitserland' combineert Duitse natuurromantiek met een vleugje Heimatnostalgie. De natuur in de voormalige DDR verdient herontdekking.

Alles voelt ver weg, op deze rotspunt precies tussen Duitsland en Tsjechië. Diepe kloven duiken naar beneden, kilometers lang strekken zich de herfstbossen voor je uit, in vurig geel, groen en rood.

Het 'roofslot' wordt deze rotspunt ook wel genoemd. Slechts 130 meter is hij hoog, maar hij duikt loodrecht op tussen de bomen. Nu zijn er handvaten voor klimmers in de wand geslagen, vroeger hadden zich hier roofridders verschanst - tussen de stenen hadden ze zelfs 'een gat waar gevangenen werden gepijnigd' ingericht, zoals een document uit 1491 laat weten.

Middeleeuwse verhalen en oude sprookjes passen hier uitstekend, bij de grillige rotsformaties van 'Saksisch Zwitserland'. Nergens in Noord- en Midden-Duitsland is zulk berglandschap te vinden. Maar al is het gebied bekend als natuurgebied en ligt het om de hoek van de Saksische hoofdstad Dresden, het is niet overspoeld met toeristen.

Vanuit de Duitse hoofdstad gezien zijn het de eerste bergen in de buurt. Toch kijken veel jongere West-Duitsers in Berlijn je glazig aan als je erover begint; ze weten slechts vaag waar dit berggebied ligt. Collega-journalisten weten dat wel, maar vragen vooral bezorgd of je er geen neonazi's bent tegengekomen.

Degenen die er geestdriftig van worden, zijn meestal Oost-Duitsers. Ze hebben vroeger tochten gemaakt door dit zandsteengebergte, ontstaan uit een zee in de prehistorie. Alleen moeten sommigen dan weer aan hun uitstapjes met de socialistische jongerenbeweging denken, die niet voor iedereen een genoegen waren.

De scepsis hoort er rond natuurgebieden in de voormalige DDR een beetje bij. Landelijke streken in Oost-Duitsland zijn lang als maatschappelijk probleemgebied gezien. Cultuursteden als Leipzig, Weimar en Dresden staan internationaal in de belangstelling, maar de herontdekking van het land heeft na de val van de Muur veel langer op zich laten wachten.

Saksisch Zwitserland is een van de bekendste van deze 'nieuwe' Duitse natuurregio's. Het ligt op de rand van West- en Oost-Europa. Keizerrijk, nazisme, socialisme en hereniging zijn er in een eeuw langsgekomen - en dat in een diep-romantisch decor alsof Caspar David Friedrich het zelf geënsceneerd heeft.

In eerste instantie lijkt er in het kuuroord Bad Schandau, aan de voet van het natuurpark, van stormachtige romantiek geen sprake. Veelal oudere, rustige toeristen zijn er hier te vinden, er zijn thermen, er is een historische tram en er zijn nauwelijks moderne elementen die de historische idylle verstoren.

Glanzend gerenoveerd

Bij aankomst heb je het idee dat de welvaart hier al lang weer is teruggekeerd. Glanzend gerenoveerd staan de historische gevels langs de Elbe. De villa's in Duitse, Habsburgse en Italiaanse stijl zijn frisgeel, groen en roomwit geverfd, alsof de oude koopmanstrots van het 19de eeuwse Saksen nooit is weggeweest.

Al snel merk je dat deze nieuwe glans slechts een deel van het verhaal is. De stralende historische architectuur, zo vertelt een bezorgde bewoner, is minder het gevolg van economische bloei als van de wederopbouw na twee flinke overstromingen van de Elbe in 2002 en 2006 - met vooral West-Duits belastinggeld dus.

Vleugjes Ost-gevoel zijn hier dan ook nog ruim aanwezig. Achter menig gerenoveerde gevel bevindt zich ineens een interieur dat direct uit de DDR-tijd stamt, inclusief plastic tafellakens, houten wanden en grauw ogende banken. Ook politiek is het Oost-Duitse cliché niet ver weg. De rechts-extreme NPD heeft in sommige gemeenten bijna 12 procent van de stemmen. Zien doe je van dat extremisme weinig, maar dat is schijn. De neonazi's van de jaren negentig hebben plaatsgemaakt voor keurig ogende familievaders, die via de gemeenteraden hun gedachtengoed proberen uit te venten.

De toeristische sector doet ondertussen erg zijn best de littekens van de 20ste eeuw uit te wissen. Hij richt zich op de vooroorlogse bloeiperiode, toen hier de grootste villa's gebouwd werden en kuurtoeristen uit Dresden en Berlijn er hun gezondheid op peil wilden brengen.

Een natuurvakantie gaat er nauwelijks anders aan toe dan honderd jaar geleden. Voor het eerste spectaculaire vergezicht neem je de lift, een historische stalen Jugendstil-constructie uit 1904. Hij staat aan de rand van het stadje en brengt de wandelaar 50 meter hoog boven de Elbe.

Duistere kanten

Direct als je de laatste huizen achter je hebt gelaten, begint dan de Duitse natuurromantiek - inclusief de meer duistere kanten ervan. 'Hohe Liebe' heet de eerste berg van 401 meter. Een prachtig uitzicht is de beloning, maar er staat wel een monument voor gevallen soldaten en dode bergbeklimmers op de top.

Net als je je te veel in sprookjes en ridderromans waant, toont zich echter alweer de behoudende, 'gutbürgerliche' kant van de Duitse cultuur. Aan het eind van de rondwandeling kom je uit bij de Gaststätte aan de Lichterberger waterval. Hier hangt de bedaagde sfeer van Heimat-nostalgie en streekgerechten, zoals dat in bijna alle restaurants in dit gebied het geval is.

Geweien hangen er aan de muur, de kelner draagt traditionele kledij en er worden oerdegelijke vlees- en aardappelwaren geserveerd, bediend voor en door oudere heren en dames. Het is een teken dat de streek ondanks haar nieuwe populariteit nog niet is meegevoerd in de vaart der volkeren - met zowel de voor- als nadelen die daar bij horen.

Uiteindelijk brengt een bezoek aan de thermen de moderniteit terug. De historische kuurtraditie probeert zich hier in 'wellness'-toerisme te ontwikkelen. Of dat lukt?

Er zijn geen modderbaden meer, maar er klinkt 'liquid sound', pianomuziek onder water. Jonge Tsjechen en oudere Duitsers zitten gebroederlijk naast elkaar in de sauna, met uitzicht op de heuvels. Het perfecte decor hebben ze alvast - en voor politieke spanningen is het te warm.

NOG VIER MAAL OSTALGIE

1. Buckow

In de heuvelachtige streek in Brandenburg 'Markisch Zwitserland' ligt het plaatsje Buckow (niet te verwarren met het stadsdeel van Berlijn). Prachtige villa's uit betere tijden liggen hier aan het Schermützelmeer. Vooral vanaf het kleine strandje heb je een schilderachtig uitzicht. Rechts liggen de oude villa's van de DDR-bonzen. Links is het Bertolt Brecht-huis te bezoeken.

2. Eisenhüttenstadt

Voor pittoreske schoonheid moet je hier niet zijn, wel voor de enorme ambities van de socialistische dictatuur. De voormalige Stalinstadt (zoals de stad tot 1961 heette) is uit de grond gestampt voor de ijzer- en staalproductie van de DDR. Een deel van de stad werd met 'arbeiderspaleizen' in de luxe neoclassistische stijl gebouwd, die ook de Karl Marx Allee in Berlijn kenmerken. De wijk is nu gerenoveerd en in oppervlakte het grootste monument van Duitsland.

3. Forst

Geen indringender monument van de naoorlogse spanningen tussen Polen en Duitsland dan de bruggen van het grensstadje Forst. Ze staan er nog precies zo bij als toen ze in 1945 werden opgeblazen door het Rode Leger. De Duitse stad bestond ooit uit twee delen, maar het deel aan de overkant werd na de oorlog Pools en is afgebroken. De Duitse inwoners werden verdreven. Niemand heeft de bruggen weer opgebouwd, want 'wat zouden we aan de overkant moeten zoeken', zoals een Duitse bewoner het zegt. Weinigen weten dat je in het bos aan de overkant nog de resten van de afgebroken Duitse stad kan vinden.

4. Rheinsberg

In Oost-Duitsland zijn meerdere uitstekend gerenoveerde historische stadjes te vinden. Rheinsberg aan het Grienerickmeer ziet er op sommige plekken zo mooi uit dat het lijkt alsof het net af is. Frederik de Grote heeft er in het slot gewoond en bracht er welvaart. In de literatuur is het bekend door het boek Rheinsberg. Ein Bilderbuch für Verliebte van Kurt Tucholsky.

SAKSISCH ZWITSERLAND ALS FILMDECOR

De meest recente film waarin het natuurgebied rond Bad Schandau te zien is, is Cloud Atlas (2012) met Tom Hanks van de Duitse regisseur Tom Tykwer. Hanks zou hebben overnacht in hotel de Elbresidenz, het grote wellnesshotel aan de rivieroever. Eerder sliepen daar al Quentin Tarantino, die in dit gebied delen van Inglorious Bastards filmde en Kate Winslet, die er voor The Reader draaide. De indrukwekkende 'Prebischtor' aan de Tsjechische kant is te zien in de fantasyfilm The Chronicles of Narnia.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden