Idylle op wijkniveau

In de kou kan het lijken op dwangarbeid, maar de Rotterdammers Opzoomeren stevig door. Al tien jaar lang fleuren ze hun buurten op, en het project kent inmiddels vele andere verschijningsvormen....

DE Rotterdamse arbeiderswijk Crooswijk is zondagochtend om half negen nog in diepe slaap verzonken. Twee Turkse kinderen strooien oud brood voor de eenden die hongerig over de bevroren Binnenrotte aan komen waggelen. In de lege straten klinken zwakke echo's van getimmer, gebonk en gezaag.

Crooswijk gaat Opzoomeren. Op het Binnenplein Schut staat een buurtkeet die door een ploeg werklui winterklaar moet worden gemaakt. Groepjes vrijwilligers storten zich op het openbaar groen. Er worden duizend bloembollen geplant, maar doordat de vorst stevig in de grond zit, lijkt dit al gauw meer op dwangarbeid dan op een sociaal samenzijn van actieve wijkbewoners. 'Mijn schop is nu al gebogen', klaagt een van deze vrijetijdshoveniers. De damp slaat van zijn verhitte gezicht.

Tussen twee bomen is een enorme reclamevlag gespannen van de bouwmarkt die voor vijftienhonderd gulden materialen ter beschikking heeft gesteld. 'Je netwerken in de buurt aanspreken, ook dat is Opzoomeren', zegt Stien Weijgertse (58), erkend mater familias van Crooswijk en altijd bereid de handen uit de mouwen te steken als er een happening op touw wordt gezet.

Weijgertse woont inmiddels dertig jaar in Crooswijk. Ze maakte mee dat honkvaste buurtbewoners verkasten naar de groeikernen rondom Rotterdam en dat hun plaatsen door allochtonen werden ingenomen. Ze zat erbij toen gemandateerde ambtenaren tijdens de stadsvernieuwing Crooswijk op de schop namen. Sinds eind jaren tachtig in Rotterdam eerst de sociale vernieuwing en daarna het Opzoomeren hun intrede deden, zijn de rollen omgedraaid.

'We hebben nu geen knip met geld, maar het initiatief ligt wel altijd bij de bewoners. Er gebeurt pas echt iets als je met een plan komt dat door de hele buurt wordt gedragen.' Als voorbeeld noemt ze het Binnenplein Schut. 'De gemeente nam zich voor daar een standaardplantsoen van te maken. Wij wilden fruitbomen, wijnranken en bessenstruiken, en kregen onze zin. Nu gaan we samen met volkstuinders een groentetuin voor de wijk aanleggen. Voor het onderhoud krijgen we een cursus in de schuur die ze daar nu aan het isoleren zijn.'

In de gele Opzoomerbus die iets verderop staat, druppelen de werkploegen binnen. Deze kantine op wielen wordt door de stichting Opzoomer Mee uitgeleend voor facilitaire hulp. Bekers met hete koffie gaan rond, en boterkoeken en staven met amandelspijs (óók de supermarkt is sponsor) vinden gretig aftrek. De Rotterdamse humor rolt uitbundig over de tafels. Achter de beslagen ramen groeit een winterse idylle op wijkniveau.

Rotterdam is nog lang niet Opzoomermoe. Binnenkort zullen zeshonderd straten in de stad weer feestelijk oplichten in het kader van de actie 'O Dennenboom'. De straatgroepen die meedoen, krijgen een kerstboom van zes, zeven meter hoog en zorgen zelf voor de versiering. Daarnaast is 250 gulden beschikbaar voor de organisatie van een gezellige middag of kerstborrel.

Het hele jaar door zet Opzoomer Mee een lokale campagne uit. Daaraan kunnen wijken naar eigen inzicht deelnemen. Daarnaast zijn er buurtcomités en verenigingen die zelf Opzoomeren en activiteiten opzetten die dit stempel verdienen. Vorig jaar kwamen - verspreid over de hele stad - meer dan negenhonderd van deze burgerinitiatieven tot stand.

Het schoonmaken van straten middels massale veegacties en het plaatsen van plantenbakken aan de gevels is vanaf het begin een beproefd stijlmiddel. Maar er is meer; Neighbourhood Watch kan een vorm van Opzoomeren zijn. Het collectief inzamelen van heroïnespuiten ook. Het inrichten van een jeugdsoos en het straatsgewijs opschilderen van wipkippen eveneens. 'Het gaat om alle activiteiten die het sociale leven in de buurt meer vitaliteit kunnen geven', zegt Johan Janssens, de coördinator van Opzoomer Mee.

De laatste tijd richt de aanpak zich tevens op doelgroepen. Voor 55-plussers is er een Blind Date. Voor de Rotterdamse jeugd zijn er evenementen waarop ze per team gedurende een dag een 'sociale uitdaging' aangaan. Tot slot is er de jaarlijkse Opzoomerdag waar het totale palet van Rotterdamse bewonersorganisaties zich presenteert.

Uit een recent rapport van het COS (Centrum voor Onderzoek en Statistiek) blijkt dat Opzoomeren, de meest zichtbare en uitgesproken exponent van de sociale vernieuwing, zich als een stabiele maatschappelijke kracht heeft ontwikkeld. In 1994, toen de gemeente Rotterdam het Opzoomeren aan de populatie van de stad overdroeg, deden meer dan zeshonderd van de 4500 straten mee. Daarna zakte dat aantal tot rond de vijfhonderd, om de laatste jaren weer duidelijk te stijgen.

'Het project slaat aan, weet te mobiliseren en vast te houden. Het aantal groepen en instellingen dat Opzoomert, groeit', concluderen de COS-onderzoekers in hun rapport Actieve bewoners. Janssens: 'Volgens onze cijfers zijn er in de stad zo'n vijftigduizend Rotterdammers met Opzoomeren bezig.'

Sociale vernieuwing en Opzoomeren vormden tien jaar terug het antwoord van Rotterdam op de snelle maatschappelijke veranderingen in de grote steden. De sociaal-democratische idealen over een maakbare samenleving werden definitief afgezworen, en veel oude wijken waren in de stadsvernieuwing vastgelopen.

Nog meer vertrouwde kaders vielen weg. Het gesubsidieerde welbehagen maakte plaats voor onzekerheid en anonimiteit. De individualisering holde de sociale cohesie uit. In de oude volkswijken, die het bij uitstek van hun onderlinge samenhang moeten hebben, kwam steeds meer ongenoegen naar boven.

En toen, zomaar op een dag, was de Opzoomerstraat in het Nieuwe Westen het beu. Boze bewoners kropen uit hun schulp, grepen naar de bezem en veegden het zwerfvuil van elkaars stoep. Onbedoeld legden ze daarmee de fundamenten voor een nieuwe gezagsverhouding tussen burger en overheid. Het bleek een signaal waar velen in de havenstad op zaten te wachten: in een paar maanden tijd was de Opzoomerstraat bekender dan de Coolsingel, de Blaak en het Weena bij elkaar.

D E nieuwe orde paste perfect bij de veranderde tijdgeest. Sociale vernieuwing en Opzoomeren deden een appèl op eigen verantwoordelijkheid. Niet problemen in de straat werden het uitgangspunt, maar kansen en mogelijkheden. Vraag niet wat de buurt voor jou kan doen, vraag wat jij voor de buurt kunt doen.

'Opzoomeren is feitelijk een scheppingsverhaal', concludeert Janssens. 'We weten nu dat leefbaarheid niet het product van de overheid is, en ook niet van het individu. Maar wat moet een straat dan wel met elkaar delen? Wat is handig om met je buren te regelen? Het concept heeft iets heel specifiek Rotterdams; de daden worden beloond, niet de woorden. En het gaat uit van aanwezige talenten van bewoners. Coentje Moulijn is óók geboren in een achterstandswijk, zeggen wij altijd.'

Daarnaast modelleerde dit proces de relatie tussen een dominante maar onmachtige overheid en zijn aangeslagen burgers, en herstelde het de hiërarchie in de openbare ruimte. De bedreigde stedeling, teruggedrongen tot zijn eigen voordeur, kreeg zijn plek in het publiek domein terug. 'Niet de woning is privé-gebied, de straat is privé-gebied', zegt Janssens.

Het zijn niet de meest welvarende delen van Rotterdam die zich op het Opzoomeren storten. Janssens: 'Sociale problemen komen voort uit economische problemen. De wijken waar het populair is, scoren hoog in het Grote Steden Beleid. In een wijk met anderhalve opbouwwerker zal het nooit van de grond komen'.

Cor den Boef is wijkagent in Lombardijen in Rotterdam-Zuid, een rustige, monotoon gebouwde wijk uit het begin van de jaren vijftig. De politieman weet inmiddels ook wat Opzoomeren is. Den Boef zat in zijn maag met twintig jeugdige lastpakken die avond na avond met hun knetterende en rokende brommers de omgeving van de snackbar onveilig maakten.

'De klachten van omwonenden stapelden zich op. Maar ik kreeg geen contact met die groep. Toen heb ik ze gewezen op een Opzoomeractie waar een premie van twee mille mee te verdienen was. Aan die wedstrijd hebben ze meegedaan. Ze moesten op de Lijnbaan 250 leeftijdgenoten enquêteren over veilig vrijen. Dat brachten ze er goed vanaf. Van het geld zijn ze met de trein een dagje naar pretpark Duinrell geweest.'

D OOR het project raakten de jongeren on speaking terms met de deelgemeente, de politie en de opbouwwerker. Daar legden ze hun wens op tafel: een eigen hangplek. Toen bleek ook dat Opzoomeren niet altijd een wondermiddel is. Den Boef: 'Voor tien mille is er iets voor hen aangelegd. Maar er komt niemand op af, het is een misser van de eerste orde.'

Dat laat onverlet dat de relatie tussen de buurt en het groepje adolescenten sterk verbeterd is. 'Men ontdekt ook de positieve kanten van die jongens. Ze laten zien dat ze niet alleen garant staan voor overlast. Laatst hebben ze nog de wijkspeeltuin opgeknapt. Dat was een enorme klus.' Den Boef heeft gemerkt dat hij inmiddels ook enig gezag bij hen heeft gekregen. 'Ik kan ze nu ook heel goed op hun gedrag aanspreken', zegt deze maatschappelijk werker in uniform.

Rotterdam werd de laatste jaren overspoeld door ambtenaren, beleidsmedewerkers en bestuurders die er de kunst van het Opzoomeren afkeken. Toch blijft het Opzoomeren als massale sociale beweging tot op heden een exclusief Rotterdamse aangelegenheid. Een tijd terug werd de Vrolikstraat in Amsterdam-Oost op Opzoomerachtige wijze heringericht. Even leek met het Opvroliken een hoofdstedelijke variant geboren, maar uiteindelijk betrof het een incident.

In Antwerpen komt de beweging, Opsinjoren genaamd, wel van de grond. Met de stichting 'Awel, 't is proper' is Peter Oorlynck al jaren bezig met projecten om de stad een nieuw elan te geven. Veelal zijn het acties zoals uit de begintijd van het Opzoomeren: met zijn allen de straat een goede beurt geven, geveltuintjes aanleggen, toezicht op pleinen houden.

Opsinjoren slaat aan, maar heeft nog geen Rotterdamse proporties gekregen; misschien doordat de speelruimte voor Oorlynck c.s. geringer is. In Antwerpen is het extreem-rechtse Vlaams Blok de grootste politieke partij. 'Voor je het weet, zit je tot je nek in de ideologische discussies en word je gepolitiseerd. Ook de marketing is nog niet goed, het product sociale vernieuwing wordt in Rotterdam beter verkocht dan hier.'

Oorlynck ziet nog een andere belemmering. 'De mensen in deze stad zijn afwachtender. Ze denken afhankelijk te zijn van instanties. Maar geluk komt niet uit een subsidiepotje, het komt uit jezelf.' Dit jaar heeft het Opsinjoren een enorme schwung gekregen. Naar Rotterdams voorbeeld is er in Antwerpen nu een bureau Opsinjoren actief dat inmiddels 190 projecten heeft uitgezet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden