'Hysterie voert de boventoon'

Genuanceerde meningen worden nauwelijks opgepikt, constateert essayist Geert Buelens. Daardoor hopt het debat van het ene extreme standpunt naar het andere. Veel invloed op het beleid hebben die stamtafelgesprekken volgens hem niet.

Het debat in Nederland gaat van steekvlam naar steekvlam, zegt opiniemaker/dichter/essayist Geert Buelens (1971). Buelens kijkt naar het debat met de blik van de deelnemer, maar ook met die van de frisse buitenstaander: acht jaar geleden werd hij hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht en verhuisde hij van Vlaanderen naar Nederland. In 2010 kreeg hij de Arkprijs van het Vrije Woord voor zijn vierdelige essay-serie in de Belgische krant De Standaard over de verantwoordelijkheid van de media.

Wanneer is een debat in een land goed?

'Dat is meteen de moeilijkste vraag. Ik vind zelf dat bijvoorbeeld in The New York Times het debat op hoog niveau wordt gevoerd; maar je kunt dat niet vanuit de NYT extrapoleren en zeggen 'in de VS wordt het debat op hoog niveau gevoerd'. Ik heb ook avondenlang Fox bekeken en wat daar gebeurt, weegt voor het debat in de VS misschien wel zwaarder dan de NYT.

'Dat geldt voor Nederland ook. In de periode van de verzuiling werd het gesprek vooral per zuil gevoerd. De gangbare opvatting is dat na de ontzuiling iedereen met iedereen in gesprek is gegaan. Maar het is zeer de vraag of dat zo is. Volgens mij niet. Wat je ziet is dat ons soort mensen in gesprek gaat met ons soort mensen. De oude verzuiling heeft plaats gemaakt voor stratificatie, indeling van de bevolking naar sociale klasse, waarbij elke groep zijn eigen kring vormt: grofweg De Telegraaf en GeenStijl aan de ene kant, en De Groene, de Volkskrant en NRC Handelsblad aan de andere.

'Een andere moeilijke vraag is: wát is debat? Zijn oerwoudgeluiden in een voetbalstadion deel van het debat? Ik vind van niet; debat is met argumenten. Met feiten. Meningen zijn vrij; maar journalistiek moet het uiteindelijk van de feiten hebben. Wie zich laat verleiden tot fact free journalism, begeeft zich op een hellend vlak.'

En is daarvan in Nederland sprake?

'Ja, dat vind ik wel. Extreme personalisering van het nieuws kan bijdragen aan hysterisering van een samenleving, en ik denk dat dat in dit land zeker het geval is. Die hysterisering zit sowieso in de manier waarop het debat in dit land verloopt. Namelijk van het ene extreem naar het andere. Je ziet bij ongeveer elk debat eenzelfde dynamiek.

'Neem het aftreden van koningin Beatrix. Op dag 1 is er het nieuws, en dat gaat gepaard met tranen en devotie: de volledige elite ligt op haar knieën. Op dag 2 zegt iemand: waar zijn eigenlijk de republikeinen? Op dag 3 hoor je alléén nog maar republikeinen, overal. Doorgaans sluit Bas Heijne in NRC Handelsblad het debat dan af met een soort metacommentaar, waarna zich een nieuw onderwerp aandient.'

Hoe ga je als individuele opiniemaker om met een dergelijke debatcultuur?

'Ik vind dat heel problematisch. Door omstandigheden - ik heb last van rsi - schrijf ik nu al een jaar niet meer, waardoor ik ook meer afstand krijg. Maar los van die rsi is mijn deelname aan het debat iets waarover ik al met mensen in discussie was, omdat ik me in toenemende mate afvraag wat eigenlijk het nut is van al die opiniërende stukken. Ik schreef een tijdlang voor zowel De Standaard als Le Soir, en ik probeerde in beide gevallen de blinde vlek in het eigen debat binnen te brengen.

'Dat soort tussenpositie wordt nauwelijks aanvaard. Of beter, het doet weinig. Er gebeurt niets mee. Welke meningen in kranten worden overgenomen door televisie? De hysterische. Niet de genuanceerde. Ik heb een prijs gewonnen met een reeks essays over de media, maar daarin heb ik óók overdreven. De kop boven het eerste deel luidde 'de media-omerta'. Omerta: dat is een maffiaterm. Is wat ik signaleerde van dezelfde orde als de maffia? Nee, natuurlijk niet. Maar je ziet dus dat je dat soort framing nodig hebt, wil je dat jouw mening wordt opgepikt.'

Wat kun je met die wetenschap? Alleen de handdoek in de ring gooien?

'Dat is iets waar ik nog niet uit ben. Ga ik me straks weer in het debat mengen? Ik weet het echt niet. Die steekvlammen en het opzoeken van extreme posities, dat ligt me eigenlijk niet. Ik ben zo'n ouderwetse intellectueel die denkt dat je op zoek moet willen zijn naar de waarheid. Maar dat is een probleem. Kampen graven zich in en luisteren nauwelijks naar elkaar.

'Het is ingewikkeld. Iedereen die opiniestukken schrijft, of columns, hoopt in eerste instantie dat het wordt gelezen; dat je mensen inspireert. En je hoopt ook dat het effect heeft. De onderwerpen waarover ik vooral schreef waren de media en de manier waarop Vlaanderen met zijn eigen geschiedenis omgaat. De reden dat ik het over een omerta had, was dat in Vlaanderen het mediadebat niet werd gevoerd. In Nederland gebeurde dat al veel meer. Overal zijn media in de greep van de commercialisering, zoals Nick Davies heeft beschreven in zijn Flat Earth News, maar er speelt meer: er is geen eenduidig idee meer over wat eigenlijk de taak van de journalistiek is binnen een democratie. Voor mij is er vrijheid van meningsuiting omdat in een democratie de burger een goed geïnformeerde keuze moet kunnen maken. Maar ik ben dus ouderwets.'

Bestaat dat soort journalistiek niet meer?

'Jawel, er is nog altijd informerende journalistiek. De Groene is een goed voorbeeld van een blad dat structureel zoekt naar het verhaal achter het verhaal. Op televisie proberen programma's als Tegenlicht en De slag om Nederland de steekvlammen te verbinden en op zoek te gaan naar de macromechanismen. Maar het zijn uitzonderingen. Er is veel meer dagjesjournalistiek, journalistiek die draait om dagkoersen, om kijk-, klik- en verkoopcijfers.

'Voor wetenschappers is dat ook een probleem. Je ziet dat de wetenschapper in zijn niet-nuance het gemakkelijkst de media bereikt - Diederik Stapel is ook hiervan een goed voorbeeld. Wanneer komt iets op de voorpagina van een krant of tv: als het sexy is. Dat is echt iets van het laatste decennium. Daar zijn allerlei oorzaken voor aan te wijzen, waarbij zeker ook de verantwoordelijkheid van de mediagebruiker niet moet worden onderschat; uiteindelijk zorgt díe ervoor dat het trashnieuws - Sylvie en Rafaël - ook bij kwaliteitsmedia het hoogst in de ranking staat.

'De grote vraag blijft wat de werkelijke invloed van die dagjesjournalistiek is op het beleid. De Wereld Draait Door en P&W zijn de stamtafels van Nederland, maar altijd binnen de context van 'ons soort mensen'. Die programma's bereiken niet de echte bovenlaag - die zit de Financial Times te lezen - maar de laag daaronder. En dáár weer onder heb je de mensen die ook niet naar P&W of DWDD kijken, maar naar RTL Boulevard.

'Ik vermoed dat de echt belangrijke opinie aan die onderkant zit, bij GeenStijl en De Telegraaf. Die onderlaag weegt zwaarder op het beleid dan wij die aan de stamtafel het debat denken te voeren. Aan die stamtafel hebben wij al vijfhonderd keer gezegd dat het onderwijs in dit land naar de verdommenis wordt geholpen, maar intussen blíjft het naar de verdommenis geholpen worden.

'Dat komt door de elite die hier écht de dienst uitmaakt. Jullie denken dat Nederland een egalitaire samenleving is? Dream on! Als Nederland iets niet is, is het dat. Dat zag je twee weken geleden met die toestand rond de spoorwegen. Eigenlijk had de hele top van het ministerie op de dag dat dat rapport over ProRail naar buiten kwam, ontslagen moeten worden. Dat is niet gebeurd, en dat komt omdat in het old boy network mensen elkaar de hand boven het hoofd houden. Eén keer sorry zeggen en je mag gewoon weer meespelen. Je zou eens moeten kijken waar al die mensen terecht zijn gekomen die de banken verkloot hebben in de afgelopen jaren. Meestal niet bij de voedselbank, waar ze thuishoren. Uiteindelijk heeft het verhitte debat, en zeker dat aan onze stamtafels, nauwelijks tot geen invloed op het beleid.'

Hoe goed is... de opiniemaker?

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden