HYPOCRIET, AL DIE OPWINDING

> INTERVIEW SIMON JELSMA Deze maand is het vijftig jaar geleden dat Novib werd opgericht door de nu 86-jarige ex-pater Simon Jelsma, tevens oprichter van de Postcode Loterij....

Moedeloos wordt Simon Jelsma, ex-pater en oprichter van deontwikkelingsorganisatie Novib en de Postcode Loterij, er nietvan. 'Dat zit niet in mijn karakter. De riedel dat de wereldaltijd wel onrechtvaardig zal blijven, vind ik onvruchtbaar.'

Boos, dat wel: dat hij deze maand op de kop af vijftig jaargeleden Novib oprichtte, en nu moet constateren dat hetarmoedevraagstuk urgenter is dan ooit. 'Het is jammer te zien datNovib nog moet bestaan. Maar dat is niet hun schuld, dat is deschuld van ons allemaal.'

Natuurlijk zijn er dingen verbeterd. 'We hoeven in ieder gevalniet meer uit te leggen wat er gaande is, want het is allemaalveel dichterbij gekomen. Toen wij vijftig jaar geleden aan hetPlein in Den Haag over het conflict tussen arm en rijkdiscussieerden, riep iemand vanuit de zaal: ''Wij hebben daar nognooit iets over gehoord. Dat moet u wel even voor ons spellen.''De term ontwikkelingssamenwerking bestond nog niet.'

Jelsma ziet met lede ogen aan hoe dieontwikkelingssamenwerking nog steeds is losgekoppeld van hetmigrantenvraagstuk. 'Natuurlijk is het zo dat er vluchtelingenzijn omdat er armoede is. Toen wij het hier in Nederland moeilijkhadden, weken wij ook naar landen als Australië en Canada uit.Dan kan je nu mensen in ontwikkelingslanden toch niet verwijtendat zij zelf hun levenssituatie willen verbeteren?'

Ook Novib hoorde hij niet over 'dat afschuwelijke hek' van deSpanjaarden om vluchtelingen uit Afrika buiten de deur te houden.Wat Jelsma betreft moeten de grenzen juist wagenwijd open.'Daarbij moet je wel wat regelen. Ze mogen niet allemaal tegelijkkomen, en over Europa moet je ze goed spreiden.'

86 Jaar is Jelsma inmiddels, maar zijn betrokkenheid bij dewereld is er niet minder op geworden. Op zijn leestafel liggen,twee agenda's, twee telefoons, een briefopener en een kleineschakelaar. Over die laatste: 'Mijn zoon heeft daarvoor gezorgd.Als ik erop druk, gaat er buiten een alarm af. Dat is voor deburen een signaal dat ze me moeten bellen. Antwoord ik niet, danweten ze dat er wat aan de hand is.'

Novib (een afkorting van de Nederlandse Vereniging voorInternationale Bijstand) richtte hij op toen hij nog priesterwas. Zijn priesterwijding vond in 1944 plaats. 'Ik had vervolgensdrie weken vakantie, die ik bij mijn familie in Groningen vierde.Ik moest daarna terug naar het seminarie in het Limburgse Stein,maar toen brak de spoorwegstaking uit. De deken van Groningenzei: Simon, jij bent gedoemd hier te blijven. In een volkswijkin Groningen-Oost was de kapelaan doodgestoken door de Landwacht.De pastoor dook vervolgens onder. Of ik zijn plek wilde innemen.

'Slechts een klein percentage van de Groningers was katholiek.Op straat speelden katholieke kinderen met iedereen, niet alleenmet elkaar. De protestanten kwamen zelfs naar mijnpriesterfeest.'

Die open mentaliteit nam Jelsma mee naar Den Haag, waar hijna het einde van de oorlog terecht kwam. 'Ik wilde voorkomen datde verzuilde organisaties elkaar weer, net als voor de oorlog,zouden bevechten.'

Zeker niet op het gebied van ontwikkelingshulp, die tot dantoe het exclusieve domein was van de zending en de missie. 'Ikvond het onmogelijk dat de kerk een monopolie zou hebben op hulp.In het bijbelverhaal van de barmhartige samaritaan is het tochook de priester die doorloopt als hij een halfdode langs de wegziet liggen, terwijl de buitenkerkelijke van zijn ezel afstaptom te helpen.'

Met een groep geestverwanten - de Pleingroep - kwam Jelsmavanaf 1954 elke maandagavond bij elkaar. 'Bijvoorbeeld over deproef die dat jaar plaatsvond met de waterstofbom. Wij haddendaarover geen gemeenschappelijke mening. Daarom namen we maarrapporten van de Verenigde Naties ter hand om te zoeken naarantwoorden. Zo kwamen we op sociaal economische thema's uit, ophet conflict tussen arm en rijk, op de positie van rechtelozen.'

De KRO gaf Jelsma de ruimte zijn ideeën op de radio teventileren, in Vrij Nederland mocht hij columns schrijven. Envanaf Pinksterzaterdag 1954 hield hij op het Plein in Den Haagzijn zogeheten 'pleinpreken' over vrede en gerechtigheid. 'Ikstond voor het gebouw van de Hoge Raad. Aan weerszijden warentoen nog het ministerie van Defensie en Justitie gevestigd. Datvond ik wel een mooi klankbord. Ik kreeg dan wel een vergunningdaar te gaan staan, maar omdat de burgemeester geen problemen wouvanwege het feit dat ik katholiek was, mocht ik geengeluidsversterking gebruiken.'

Op 23 maart 1956 kwam uit de Pleingroep de Novib tot stand.Prins Bernhard (wiens portret bij Jelsma thuis aan de muur hangt)was als algemeen voorzitter bij de oprichtingsvergadering in hetAmsterdamse Instituut voor de Tropen aanwezig. 'De vader vanminister Ben Bot van Buitenlandse Zaken was ook betrokken bij deoprichting. Die was net terug uit Indonesië, met de kleine Benaan zijn hand.'

De econoom Jan Tinbergen schreef Jelsma vrijwel onmiddellijkna de oprichting een brief waarin hij zijn sympathie betuigde.'Hij zei dat hij tot alle diensten bereid was. Dat scheelde, wantTinbergen had invloed indertijd.' In het algemeen bestuur zoudenlater ook prominenten als Wim Meijer, Max van der Stoel, Wim Kok,André Kloos en Henk Korthals zitting nemen. 'Dat gaf wat bodyaan de organisatie.'

Het eerste project van Novib staat hem nog helder voor ogen.'In 1957 reisde ik af naar Soedan. We zouden 250 duizend guldengeven aan een groot project dat El Huda heette. Wat mij betreftmoest dat geld naar onderwijs gaan. ''De kinderen moeten lerenlezen en schrijven'', zei ik na terugkomst in Nederland zoneutraal mogelijk. Maar daarvan wilde de ledenvergadering nietsweten omdat er op de verkeerde grondslag werd lesgegeven. ''Datzijn Mohammedanen daar.'' Uiteindelijk zijn er Friesestamboekkoeien naar El Huda gegaan.'

Jelsma zelf ging later als journalist werken, maar bleef bijNovib als bestuurslid betrokken. In de jaren zeventig spatte deorganisatie onder zijn eigen ogen bijna uit elkaar. 'Vooral vande studentenorganisaties die bij Novib waren aangesloten, kwamsteeds meer kritiek. De directeur, Gerard van Vlijmen, had ervoorgezorgd dat er overal in het land lokale comités kwamen die metde collectebussen langs de deuren gingen. Maar de studentenvonden dat maar gedoe. Die wilden politiek zijn, ze wilden dewereld op hun kop zetten.'

Jelsma kreeg de opdracht te bemiddelen. 'Vrijwillig wilde VanVlijmen geen stap opzij doen. Uiteindelijk moesten er advocatenaan te pas komen. Hij verweet mij toen dat ik dat als vriend niethad weten tegen te houden. We hebben elkaar vervolgens twintigjaar niet meer gesproken. Maar toen ik hem begin jaren negentigweer zag op een reünie van de Pleingroep, waren zijn eerstewoorden: wat ben ik blij dat ik je weer zie. We warengeestverwanten, maar onze wegen scheidden zodra het op strategieaankwam.'

In 1985 trad hij uit het bestuur van Novib. Pater is Jelsmaal lang niet meer. Hij trouwde (zijn vrouw overleed in 1994) enliet zich begin jaren zeventig uit het rooms-katholiekekerkgenootschap uitschrijven. 'De kerk is vergeleken met de SGPnog veel harder bezig met het uitsluiten van vrouwen uitambtelijke functies. Wereldwijd hebben een half miljardkatholieke vrouwen een ondergeschikte positie. Daarbij vallenUrk, Tholen en Staphorst in het niet.'

Na zijn vertrek bij Novib liet het armoedevraagstuk hem nietlos. In 1989 richtte Jelsma samen met zijn vrienden BoudewijnPoelmann (die eveneens van Novib afkomstig was), Herman de Jongen Frank Leeman de Postcode Loterij op. In zijn eigen woorden ishet 'een geldmachine voor de goede doelen.'

Vanwege de riante beloning die de oprichters jaarlijksontvangen, kwam hij zelf onder vuur te liggen. Ten onrechte, zegtJelsma vanzelfsprekend. 'Dit zijn de feiten. Toen wij in de jarentachtig een loterij wilden oprichten, zijn we naar het ministerievan Justitie gegaan voor een vergunning. De Bankgiroloterij gaftoen als advies: ach, zo'n pater, doe maar. Wij staken er onseigen spaargeld in. Novib schrijft in zijn voorlichtingsmateriaaldat zij er zelf in investeerden. Maar dat is onzin. Geenbeneficiënt heeft ons geholpen, en dat wilden wij ook niet.

'Een hoge ambtenaar van het ministerie zei toen: jullie moetennu nog iets voor jezelf regelen. Wij stelden een dividend van 4,5procent van de omzet voor, en het ministerie keurde dat goed.'

In de eerste jaren werd dat dividend niet uitgekeerd. Maar in1992 meldden de media dat de oprichters miljoenen guldens aan deloterij overhielden. 'Omdat de Postcode Loterij veel snellergroeide dan wie dan ook had verwacht, zeiden we toen zelf: maakvan dat percentage maar 2,05.'

En zo is het nog steeds. Over de omzet van 419,8 miljoen eurodie de Postcode Loterij in 2005 boekte, is in principe 8,6miljoen euro bestemd voor Novamedia. 'Maar dat bedrag krijgen weniet op onze bankrekening', verdedigt Jelsma zich. 'We investerendat geld, vooral in uitbreiding in het buitenland. Vorig jaar isNovamedia (die de directie voert over onder andere de PostcodeLoterij) in Zweden en Engeland begonnen. Noorwegen, Tsjechië,Italië, Mexico en Finland staan in de wachtkamer. Dat kostallemaal geld.'

'Natuurlijk zit ik er warmpjes bij', zegt Jelsma in zijnbescheiden, spartaans ingerichte villa in de bossen van Blaricum.'En als we de hele handel zouden verkopen, is dat natuurlijk eenenorme stoot geld. Maar wij hebben geen exuberante inkomsten uitde loterijen gehaald. Bovendien moeten we er alles van doen,inclusief auto, secretaresse, en advocaat. Wij vinden hethypocriet dat mensen zich over die vergoeding opwinden.'

Jelsma zegt zijn eigen aandeel in het loterijgeld te donerenaan initiatieven van particulieren die de Postcode Loterij zelfniet steunt. Namen wil hij niet noemen. 'Er is bijvoorbeeld eenschrijver die een boek wil maken over iemand die ik zeerwaardeer. Maar geen uitgever wil de research daarvoor betalen.Dus doe ik dat. Een ander voorbeeld is een oude bekende van meuit de Pleingroep. Zij ging als verpleegster naar de armeBraziliaanse stad Recife, en zette daar in een sloppenwijk eenhospitaal op. Dat steun ik graag. Het is echt helemaal geen kunstom dat loterijgeld weer kwijt te raken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden