'Hybride oorlogvoering' verdeelt Polen in twee kampen

De rechters van het Constitutioneel Hof in Polen worden tegengewerkt door de populistische regering, zegt hun voorzitter. 'Partijleider Kaczynski haat het idee van een onafhankelijke rechterlijke macht.'

Andrzej Rzeplinski. Beeld Fabian Weiss

Uit de werkkamer van Andrzej Rzeplinski klinkt zachte muziek. Symfonie nummer 40 van Mozart, vanuit een bescheiden set boxjes achter zijn bureau. Komende maandag zit zijn termijn als voorzitter van het Constitutioneel Hof in Polen erop, en trekt hij de deur definitief achter zich dicht. En dan? Terug naar de universiteit, zegt Rzeplinski (1949, spreek uit: Zjeplienski), zijn hoogleraarschap weer oppakken. 'Ik moet nog vier boeken afschrijven.'

Rzeplinski is de spilfiguur in een crisis die Polen verdeeld heeft in twee op het oog volstrekt onverzoenlijke kampen. Hij oogt deze namiddag afgemat, als een bokser vlak voor de knock-out: zijn stem is zacht en onder zijn ogen hangen dikke wallen. Dreun na dreun heeft zijn Hof te verwerken gehad van de zittende regering, sinds eind 2015 aan de macht. De regering introduceerde zeven wetten die als ineengeschoven puzzelstukjes het Hof lamleggen. In de Poolse pers liet Rzeplinski een term vallen: 'hybride oorlogvoering'.

Zijn rivalen van de conservatief-populistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), opgericht door de tweelingbroers Lech en Jaroslaw Kaczynski, zouden wel eens als winnaars uit de strijd kunnen komen. De verwachting is dat PiS Rzeplinski na maandag zal laten vervangen door een aan de partij gelieerde rechter, waarmee de angel uit het conflict zou zijn.

Partijleider Jaroslaw (Lech kwam om bij het vliegtuigongeluk in Smolensk) weet zich verzekerd van een meerderheid in beide kamers van het parlement, maar om de door hem gewenste 'conservatieve contrarevolutie' echt te laten slagen, wil hij ook het Hof onder controle krijgen. Sinds PiS aan de knoppen zit, zijn verdachtmakingen aan de orde van de dag. Toen het Hof eerder dit jaar zijn dertig jarig bestaan vierde, sprak een minister van een 'gala van de oppositie'.

Andrzej Rzeplinski kijkt wat beduusd voor zich uit, en zegt dan: 'De situatie is heel vreemd.'

Kan uw Hof haar werk nog wel doen?

'Een deel van de rechters (door PiS benoemd, red.) boycot het Hof. Dus we kunnen op geen enkele manier beslissingen nemen. Wat ik wel kan doen, is nieuw aangenomen wetten voorleggen aan het Europese Hof van Justitie. Dat is typisch iets waar ik dagelijks mee bezig ben.'

Uw Hof wordt van binnenuit gedwarsboomd.

'Ja, dat is het vreemde. Ik vind het nog steeds moeilijk voor te stellen wat er met mijn land gebeurd is. Het wordt minder gek als je het programma van de regeringspartij in ogenschouw neemt. Kaczynski haat het idee van een onafhankelijke rechterlijke macht. Ideologisch staat hij dichtbij Lenin. Een van de eerste decreten van de bolsjewieken was het aan de kant zetten van de rechterlijke macht.'

'Er staat een citaat van Lenin in een van mijn boeken: "Rechters moeten terroristische methoden toepassen tegen onze vijanden." Natuurlijk gaat de vergelijking niet op, maar in beide gevallen wordt de bestaande rechterlijke macht in zijn volledigheid vervangen.'

PiS-partijleider Jaroslaw Kaczynski (R) en de Poolse premier Beata Szydlo (R) van diezelfde partij tijdens een demonstratie in Warschau Beeld epa

Waar komt die haat tegen rechters vandaan?

'Het doelwit van deze revolutie of contrarevolutie is niet alleen het Hof, maar de hele rechtspraak. Een van de eerste dingen die deze regering deed, was een wet aannemen die de publieke aanklagers onderbracht bij de minister van Justitie. De aanklagers zijn daarmee een instrument geworden van de zittende regering. Minister van Justitie Ziobro stuurt hen direct aan. Hij legt geen verantwoording af aan de regering, maar aan partijleider Kaczynski.

'Ook al heb je een absolute meerderheid in het parlement, je mag in een democratie je wil niet opleggen.'

U vergelijkt Kaczynski met Lenin. Toch wordt deze regering door veel Polen gesteund.

'Natuurlijk respecteer ik de uitslag van de verkiezingen.' (stilte)

In de peilingen doet PiS het goed, 34 procent van de mensen staat achter de koers, net als bij de verkiezingen.

'Ja. Maar de regering wil dit Hof vernietigen, en dat kan ik niet accepteren. De regering wil dat wij precies doen wat zij wil, net als in Hongarije. In Groot-Brittannië zeiden de rechters over de Brexit: dit is geen zaak van het kabinet, maar van het parlement. Wij rechters zijn er niet om de mensen blij te maken, wie de verkiezingen ook wint.'

Het conflict tussen regering en Hof begon in november vorig jaar: PiS mocht van de grondwet twee nieuwe rechters in het Hof benoemen, maar benoemde er vijf - een truc die de vorige regering (onder leiding van Burgerplatform) een half jaar eerder ook had toegepast. Nog voor het Hof kon tegensputteren, had president Duda de vijf al ingezworen. De uitspraak van het Hof kwam een week later: de drie 'extra' benoemingen waren ongrondwettelijk.

Rzeplinski gaf de drie rechters een kantoortje, maar laat ze niet meebeslissen. Iedere dag gaan ze onverrichter zake naar huis. Daarmee bestaat het Hof uit twaalf in plaats van vijftien rechters. PiS joeg daarop een wet door het parlement die uitspraken van het Hof pas rechtsgeldig maakt bij dertien (!) aanwezige rechters. En die wet werd - haasje over - weer ongrondwettelijk verklaard door het Hof.

U studeerde begin jaren zeventig met Kaczynski aan de Universiteit van Warschau. Hoe zou u hem omschrijven?

'Hij heeft geen vertrouwen in democratische procedures, omdat ze het moeilijk maken om beslissingen te nemen. Hij ontleent zijn ideeën aan de Duitse rechtsfilosoof Carl Schmitt (zie inzet). Schmitt vond dat een democratisch bereikt compromis te ver afstond van de originele ideeën, en daarom geen nut had.

'Polen was na de val van het communisme politiek en economisch erg zwak. Dus heeft Kaczynski zich afgevraagd: compromissen met wie? Het westen? Een land dat verwoest is door communisme sluit in zijn ogen geen compromissen. Hij wantrouwt het westen, en denkt dat het alleen uit is op de goedkope arbeidskrachten uit Polen.'

Wie was Carl Schmitt?

Carl Schmitt (1888-1985) was een politiek filosoof en rechtsgeleerde met een inmiddels omstreden status vanwege zijn steun aan het Nazi-regime. Schmitt definieerde politiek in termen van vrienden en vijanden. Kwam de vaderlandse identiteit op het spel te staan, dan vond hij dat die vijand moest worden uitgeschakeld. Schmitt geloofde niet in de liberale rechtsstaat, omdat deze de ware aard van het politieke zou miskennen. Democraten voerden volgens hem een 'eeuwig gesprek', en gingen daarmee principiële keuzes uit de weg.

De Europese Commissie maakt zich zorgen over de rechtsstaat in Polen, en heeft uw land een officiële waarschuwing gegeven. U hebt eurocommissaris Timmermans twee keer ontmoet. Wat zei u tegen hem?

'Ik heb met hem geluncht op de ambassade van de EU in Warschau. Zijn rol is erg belangrijk geweest. Zijn optreden heeft de contrarevolutie hier vertraagd.'

Maar kan hij die stoppen?

'Timmermans kan niet alles, hij moet erg voorzichtig te werk gaan. We weten niet wat er de komende twee, drie jaar met Europa gebeurt.'

Uw critici twijfelen aan uw onafhankelijkheid. U zei in een interview dat uw waarden overeenkomen met die van centrumpartij Burgerplatform.

'Ja, ik ben een conservatief-liberaal. Maar ik sta niet dichtbij de partij, ik sta dichtbij die waarden. Waarschijnlijk heb ik me niet nauwkeurig genoeg uitgedrukt. Als iemand bewijzen kan vinden voor contacten tussen mij en Burgerplatform, hoor ik die graag.'

Polen heeft veel bereikt sinds de val van het communisme. Staat het land weer op nul?

'De mentaliteit van onze leiders staat dichtbij dat van het Kremlin. Daar gelooft men dat West-Europa in crisis verkeert, en dat het de christelijke traditie van Europa wil vernietigen. Meer dan op Poetin lijkt Kaczynski op patriarch Kirill van de orthodoxe kerk. Onze leiders kennen het westen niet. Ze zijn er niet in geïnteresseerd, ze komen er nooit.

'U kent het verhaal van Mozes die veertig jaar nodig had om de mentaliteit van zijn volk te veranderen. 27 jaar geleden zei ik al tegen mijn buitenlandse collega's: geef ons die veertig jaar. Om democratie te oefenen, om rechtsstatelijkheid te oefenen.'

Nu Trump aan de macht komt, vraagt iedereen zich af: zijn de instituties tegen hem opgewassen? Hetzelfde kun je je afvragen voor Polen.

'Qua universiteiten: ja, die zijn ertegen opgewassen. Maar ik weet niet wat er met dit Hof gaat gebeuren. De regering kan het straks gemakkelijk omturnen in een privéraad voor de dictator.'

Noemt u Kaczynski een dictator?

'Hij is een dictator. Wat is hij anders, alleen een lid van het parlement?'

'Polen drijft af van de Europese gemeenschap. De makkelijkste manier om eruit te stappen, is het herintroduceren van de doodstraf. De reactie in Europa zou onmiddellijk zijn. Polen moet dan uit de Raad van Europa en de Unie.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Andrzej Rzeplinski. Beeld epa

Maar wordt dat serieus overwogen?

'Zowel Kaczynski als minister Ziobro heeft meerdere malen geopperd om de doodstraf in te voeren. Ik zie het best gebeuren. Een vertrek uit Europa zou precies in het straatje van deze regering passen. Dan kunnen ze zeggen: wij zijn opnieuw de slachtoffers van die corrupte kliek in Brussel, et cetera. Dat is wat ik niet begrijp aan mijn land: hoe onredelijk we kunnen zijn.'

Aangenomen dat Kaczynski een dictator is, wie gaat hem dan stoppen?

'Normale mensen. De regering kan niet alle zesduizend aanklagers in dit land corrumperen. En kijk naar de economie: investeerders lopen weg uit Polen, omdat de instituties niet stabiel zijn.' 'Dit land heeft genoeg inwendige kracht om het gevecht te voeren. We hebben een geschiedenis van burgerlijke ongehoorzaamheid. De gemeenteraadsverkiezingen over twee jaar worden de eerste belangrijke test voor het systeem. Als u me vraagt wie Kaczynski gaat stoppen, is mijn antwoord: wijzelf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.