'Humor zonder cynisme bestaat in mijn wereld niet'

Potsierlijk vindt hij ze, mannen die hun hele leven jongen willen blijven. Rik Zaal ( 70 ) schreef een boek over ouder worden. 'Als ze me maar niet met u aanspreken.'

null Beeld Frank Ruiter
Beeld Frank Ruiter

U of jij?

'Jij. Laatst had ik iemand aan de telefoon die met u begon. 'Ik ben de oudste, dus ik mag zeggen dat je jij mag zeggen', zei ik. Hij: 'Maar ik kom uit Groningen, daar zijn wij dat niet gewend.' Gelul, ik kom ook uit Groningen.

'Ik hou niet van u. Misschien heeft het er ook mee te maken dat ik altijd heb gewerkt op redacties waar het gebruikelijk was om tegen iedereen jij te zeggen. Van die mensen die erop staan met u te worden aangesproken, dat begin ik langzamerhand ijdeltuiterij te vinden.'

Dat je lelijker wordt of dat het geheugen afbrokkelt?

'Ik zou er heel wat verval aan mijn lijf voor over hebben om een beter geheugen te hebben. Nee, mijn haar is niet geverfd - ik ben gewoon nog niet grijs. De wallen onder mijn ogen worden steeds groter. Ik let er niet zo erg op, dat is mijn geluk. Het enige waar ik mee bezig ben, is mijn gewicht; ik ben een gulzig mens.

'Een vijf jaar oudere vriend van mij wil niet oud gevonden worden. Hij weigert het over leeftijden te hebben en kijkt nooit in de spiegel. Nooit! Niet te geloven, hè? Ik lach hem er vreselijk over uit, want het is natuurlijk bespottelijk.

'Ik geloof dat die vriend er rond zijn 50ste last van kreeg. Zelf dacht ik op mijn 67ste voor het eerst: nu ben ik oud. Ik had 40 graden koorts en lag een beetje te ijlen. Het was gewoon een ontsteking, verder niks, maar op de een of andere manier triggerde het me om over mijn leeftijd na te denken. Daar zijn deze notities uit voortgekomen.'

Oude of jonge mensen?

'Mijn vrouw is 24 jaar jonger. Daardoor heb ik er een heleboel van haar vrienden bij gekregen. Ik heb de neiging te denken dat ik het prettiger vind om met jongere mensen om te gaan dan met oudere.

'Het zal iets te maken hebben met op zoek zijn naar originaliteit. In het gezelschap van wat oudere mensen denk je toch eerder: ja, die mening ken ik al wel. Of: die anekdote heb ik eerder gehoord. Je hebt vriendengroepen waarin het ene medische communiqué na het andere over tafel gaat. Ik heb me voorgenomen dat nooit te doen.

'Sinds kort heb ik een klein herenclubje - ik had ook nooit gedacht dat ik dat zou doen, maar ik werd ervoor uitgenodigd. We eten samen en nemen de wereld door. Daar komt een heleboel ironie bij kijken, hoor. De term herenclub alleen al. De moderator van 71 zei het mooi: 'Wij hebben overal verstand van, daarom is het leuk om onder elkaar overal verstand van te hebben.'

Jongen of man?

'Daar zou ik wel lezingen over willen geven. Er zijn ontzettend veel mannen, ook van mijn leeftijd, die als ideaal hebben om heel hun leven jongen te blijven. Je hebt van die mannen die plotseling nostalgiedingen gaan doen, in een platenzaak op zoek naar die ene lp die ze in hun jongere jaren zijn kwijtgeraakt. Potsierlijk.

'Theo van Gogh was een echte jongensman - die werd nooit volwassen. Theodor Holman is een jongensman. En Matthijs van Nieuwkerk natuurlijk, zeker als hij in zijn leren jasje een muziekprogramma met die Blokhuisman presenteert.

'Van Matthijs kan ik het hebben. Maar weet je wie ik echt een van de ergste jongensmannen van de wereld vind? Herman van Veen. Die wil altijd blijven spééélen.

'Het heeft iets schattigs, dat jongensachtige. Maar het is niet volwassen. En het lijkt mij wel de bedoeling van een mens om volwassen te worden. Ik vind dat je aan je leeftijd moet doen. Hoe je dat doet, moet je zelf weten.'

Babyboomer of millennial?

'Ben jij een millennial? Ik heb aan beide begrippen een hekel. Babyboomer is een belachelijk woord en millennial klinkt nog erger.

'Ik raakte vorig jaar in een café in gesprek met een onbekende vrouw van 28. Zij had zitten luisteren naar een man die een - naar zijn mening - saai beroep voor een interessantere baan had verruild. 'Wat fijn hè, voor die man?', zei die vrouw tegen mij. 'Want het is toch de bedoeling van het leven dat je je dromen waarmaakt.'

'Toen werd ik ontzettend kwaad. Alsof je een loser bent als het niet lukt om je dromen waar te maken en je passies te volgen. Er waren op dat moment net duizend mensen ontslagen bij sigarettenfabriek Philip Morris in Bergen op Zoom. Dat zei ik haar: 'Ik denk dat veel van die mensen heel blij zullen zijn met wat voor werk dan ook.' Op zo'n moment zijn dromen en passies niet relevant.

'Dat de wereld tegenwoordig zo in elkaar zit dat je altijd maar positief moet zijn, vind ik een ongelooflijke last. Gevaarlijk ook. Sommige twintigers van nu gaan er iets te veel van uit dat een mens alles kan bereiken wat-ie wil, als-ie maar genoeg wil. Ik kom uit een generatie waarin de maatschappij maakbaar was in plaats van de mens. Dat laatste is nog grotere flauwekul. Het leven hangt uiteindelijk van allerlei toevalligheden aan elkaar.

'Het voordeel dat generaties na mij hebben, is dat een heleboel dingen bekender zijn. Op seksgebied kom ik uit een verschrikkelijke generatie. Pas op mijn 21ste wist ik wat een clitoris was, kun je nagaan.'

Vroegpieker of laatbloeier?

'Qua werk heb ik vrij vroeg van alles gedaan. Als mens ben ik laat aan het bloeien gegaan. Op mijn 26ste viel er opeens, boing, midden in de nacht, een linnenkast op mijn hoofd. Ik lag te slapen. De linnenkast bracht teweeg dat ik over mezelf en over de dood ben gaan nadenken. Ik raakte totaal in de war, noem het gerust een identiteitscrisis.

'Het had ermee te maken dat ik nooit had gereflecteerd. Veel mensen uit mijn kringen hadden daar in die tijd last van. Er moesten belangrijke zaken bereikt worden, desnoods revolutie. We namen de tijd niet om kritisch naar onszelf te kijken. Ik heb bijvoorbeeld pas veel later begrepen dat ik tussen mijn 20ste en 30ste ontzettend lomp was tegen de mensen met wie ik werkte. Onattent. Stom.

'Zo'n crisis heb ik rond mijn 35ste nog een keer gehad. Ik hing een briefje met 'alles moet anders' boven mijn bureau. Totaal pathetisch.'

'Een van de allerergste uitdrukkingen in gesprekken is 'Maar nu even serieus'. Natuurlijk moet je af en toe serieus zijn, maar dat moet je vooral niet gaan aankondigen.

'Ik ben een ironicus, ik kan niet anders. Die trek zat vroeger al om mijn mond. Ik zie ironie niet als een vlucht uit de werkelijkheid, maar als deel van mijn levenshouding waar ik niet zonder zou kunnen en willen. Omdat het leven anders niet te dragen is - en dat meen ik wél echt.

'Een gemis vind ik dat je in de hedendaagse cultuur niet cynisch mag zijn. Wanneer ik zeg dat cynisme een van de sterkste uitvindingen van de menselijke geest is, zitten mensen me al snel uit te lachen. Met cynisme kun je iets bereiken. Chamberlain en Daladier hadden iets cynischer moeten zijn ten aanzien van meneer Hitler. Merkel en Hollande zouden iets cynischer kunnen zijn ten aanzien van Poetin. Cynisme heeft ontzettend veel nut. Mij heeft het gebracht dat ik om dingen die heel triest zijn toch redelijk goed kan lachen. Humor zonder cynisme bestaat in mijn wereld niet.'

Rik Zaal, in 2012. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Rik Zaal, in 2012.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

71 of 100 worden?

Korte stilte: 'Het is een rare leeftijd hoor, 70. Ik las laatst in een column van iemand die ook 70 is de zin: 'Laten we zeggen dat ik nog tien jaar te leven heb.' O ja, dacht ik toen, dat is waar ook.

'Mijn moeder is er nog, zij is 90. Mijn vader is maar 72 geworden. Ik ben als twintiger erg bang voor de dood geweest. Nu komt het eindpunt in zicht, maar het rare is dat het me niet meer benauwt. Ik zou het leuk vinden om nog behoorlijk lang te leven, al is 100 vast niet verschrikkelijk leuk.'

Op slag dood of een slepend ziekbed?

'Over die kwestie gaat het eerste hoofdstuk van mijn boek. Mensen van mijn leeftijd zeggen dat het ze het fijnst lijkt om naar bed te gaan en nooit meer op te staan. Ik ben het daar niet mee eens.

'Ik heb beide situaties meegemaakt, van zeer nabij. Een vriend van mij was op 46-jarige leeftijd in één klap weg. Tijdens zijn crematie moest ik iets zeggen, maar ik ben totaal gaan hyperventileren. Zo hevig dat er dokters aan te pas moesten komen. Zijn dood heeft me nog lang beziggehouden.

'Een andere vriend van mij stierf aan kanker op zijn 40ste. De laatste weken van zijn leven was ik bij hem in de buurt. We hebben nog een uitstapje gemaakt. Het was tragisch, maar ook feestelijk. Ik vond deze manier van afscheid nemen zo veel prettiger, dat ik hoop dat ik kanker en alle ellende die daarbij komt kijken, aankan.'

Zeventig. Notities over ouder worden, Rik Zaal. Lebowski Publishers, 19,95 euro

CV Rik Zaal

Na het gymnasium ging Rik Zaal (1945, Groningen) als leerling-journalist aan de slag bij het Nieuwsblad van het Noorden. Begin jaren zeventig werkte hij als muziekmedewerker bij NRC Handelsblad. Later schreef hij columns voor de Volkskrant, de VPRO Gids en Het Parool. Hij maakte jarenlang radioprogramma's voor de VPRO en was betrokken bij het tv-programma VPRO Piknik. Samen met Frans Bromet maakte hij voor AT5 Zaal over de vloer. In 2002 publiceerde hij een reisgids over Spanje, in 2009 een vergelijkbaar boek over Nederland, Heel Nederland, in 2011 verscheen zijn roman Verlorenzoon.com en in 2014 vatte hij Nederland samen in Het beste van Nederland.

Zaal woont met zijn vrouw in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden