Humor na 9/11: De grappen die Amerika redden

Een paar weken na '11 september' stapt in de Friars' Club in New York komiek Gilbert Gottfried in een wit jacquet het podium op. Verderop in de buurten rond Ground Zero zijn de straten en huizen donker en werpen schijnwerpers een spookachtig licht over de resten van de nog maar kort daarvoor verpulverde Twin Towers. Met zijn schrille, schurende stem, knijpoogjes en hoge ruggetje vertelt Gottfried het publiek dat hij vanavond optreedt onder zijn Arabische naam Hassan. Er wordt gelachen.

Tina Fey. Beeld afp
Tina Fey.Beeld afp

Dan deelt hij mee dat hij weer vroeg weg moet. Hij moet naar L.A., maar kon geen directe vlucht krijgen. 'We maken een tussenstop op de Empire State Building.'

Stilte nu. Gilbert voelt dat de zaal naar adem hapt. Hij hoort gemompel en het verschuiven van stoelen. Iemand roept: 'Te vroeg'.

De komiek demarreert. Onstuitbaar begint hij aan een onnavolgbare, vreselijk smerige grap over een vader, moeder, dochter en zoon die alle denkbare en ondenkbare soorten seks bedrijven met elkaar, en met de hond. De zaal lacht. Bijna hysterisch, vindt Gottfried.

Het is hem gelukt. Hij was naar de club gekomen voor Playboy-baas Hugh Hefner, die daar die avond zijn 'roast' zou beleven, een Amerikaanse traditie waarbij de hoofdpersoon de hemel in mag worden geprezen en maar ook ten diepste beledigd. Daar zou Gottfried, dat wist hij van te voren, de eerste 'foute grap' na de aanslagen maken. 'Iets in mij wilde de mensen uit hun verdoving halen.'

Tot vandaag zijn de meningen verdeeld over zijn legendarische optreden. De een vindt het smakeloos wat hij deed, de ander ziet hem als degene die met zijn humor van de verschroeide aarde een begin maakte met de catharsis, de loutering.

De provocateur hanteerde het breekijzer op het moment dat alom werd gedacht dat na deze tragedie geen humor meer mogelijk was. Het tijdschrift Vanity Fair schreef: 'Dit is het einde van het Tijdperk van de Ironie.' De sterren van de talkshows op de late televisieavond, Jay Leno en David Letterman, staakten tijdelijk hun uitzendingen, net als het satirische programma Saturday Night Live en The Daily Show met Jon Stewart. The New Yorker bracht een editie uit met zwarte cover en zonder cartoons.

Ground Zero

Op de New Yorkse radio werd de afgelopen week teruggeblikt op dit humorloze tijdperk. Stand-up comedian Jeffrey Ross vertelde hoe zijn vriend en collega-komiek Dave Chappelle na 911 (de Amerikaanse aanduiding van 11 september) zijn huis vlakbij Ground Zero uit moest en bij hem op de bank sliep. De straten lagen nog vol stof, hele buurten zaten zonder stroom en metro. Samen vroegen ze zich af: hoe nu verder? Ross reageert: 'Je gaat van 9/12, naar 9/13, naar 9/14. Niks is leuk. Je probeert wat grappen uit, maar er is geen publiek voor.'

Toch zou langzaam het moratorium op humor weer verdwijnen. Jon Stewart hervatte zijn show, maar huilend en met de moed in de schoenen. 'Zij zeiden: ga weer aan het werk. Er waren geen banen voor een man die in foetushouding onder zijn bureau zit te huilen. Anders zou ik die graag gehad willen hebben. Dus ben ik weer hier.' Letterman legde ook eerst een soort van verantwoording af. 'Ik hoop voor mijzelf, voor de mensen in New York en overal, dat we nooit, absoluut nooit deze mensen (de slachtoffers, AE) voor lief zullen nemen.'

Burgemeester Rudolph Giuliani verscheen op 9/29 in Saturday Night Live. Producer Lorne Michaels vroeg hem: 'Kunnen we grappen maken?' Het antwoord was: 'Waarom niet nu meteen?' Het publiek lachte, hard, bijna opgelucht. Het mocht weer. Zij het voorzichtig, heel voorzichtig. Wat kon wel, wat kon niet?

In de geest van Letterman maakten veel komieken aanvankelijk geen grappen over de doden. De terroristen belachelijk maken, kon wel. Azhar Usman, een moslim-komiek met baard en djellaba, maakte grappen over de stigmatisering van moslims. 'Zodra ik een vliegtuig inga', zo ging een van zijn sketches, 'schrikken mensen, kijken ze elkaar aan en pakken ze hun mobiel. Schat, ik hou van je.' Om alvast afscheid te nemen.

In het begin werd president Bush ontzien. Voor de aanslagen zetten komieken hem neer als een hakkelende domoor met grote oren. Na 9/11 hield dat op. Jay Leno: 'We kunnen geen Bush-grappen meer maken. Hij is nu slim.' De wapenstilstand eindigde toen Will Ferrell in Saturday Night Live zijn Bush-imitatie weer oppikte.

De ironie was niet dood, ze leefde! Sterker nog, ze genas en beschermde! Hadden om te overleven niet ook de joden in de nazikampen en de Afrikaanse slaven in Amerika zich bediend van humor?

Zeker zolang de grappen vrij onschuldig bleven en niet zo hard waren als bij de dood van prinses Diana, zagen de Amerikanen hun aloude geloof in de heilzame werking van humor bevestigd.

Ook werd het maken van grappen uitgelegd als een bewijs dat de terroristen de Amerikaanse manier van leven niet hadden kunnen vernietigen. De site Ooze.com publiceerde een lijst met 911-grappen die 'Amerika zullen redden!' Een van de grappen was: 'Wat ging er door het hoofd van mr. Jones toen hij werkte op de 90ste verdieping van het World Trade Center? De 91ste verdieping.' Onder de lijst stond: 'Als je niet kunt lachen om je pijn, hebben zij gewonnen.'

Professor Viveca Greene, mede-auteur van het boek A Decade of Dark Humor, is er niet van overtuigd dat humor uitsluitend positief is. Ze verwijst naar de Nederlandse sociologe Giselinde Kuipers, die een essay schreef voor haar boek. Volgens Kuipers waren er ook grappen, met name op internet, die het leed eerder versterkten dan verzachtten. Ook was er veel agressie en wraakzucht.

De politieke satire werd ook harder in Amerika, meent Greene. Politici waren altijd al belachelijk gemaakt, over hun manier van lopen, hun intelligentie, hun stunteligheid, maar nu richtten komieken in het door 9/11 sterk gepolariseerde klimaat zich ook op hun feitelijke politiek. 'Zij waren de eersten die het denken in zwart en wit, in wij en zij van de regering Bush aan de kaak stelden. Het satirisch tijdschrift The Onion kopte: Bush sr. biedt zoon zijn excuses aan voor het financieren van Bin Laden in de jaren tachtig.'

Mediacultuur

Volgens Greene werd politieke satire voor steeds meer mensen een politieke 'analyse'. Jon Stewart eindigde op nummer 4, toen in een peiling werd gevraagd naar de meest bewonderde journalisten. De tijd is voorbij dat komieken alleen maar grappig commentaar gaven op de politiek: ze zijn een politieke factor geworden. De imitaties van Sarah Palin door Tina Fey hadden een enorm effect, niet alleen doordat zij in dit digitale tijdperk met zijn YouTube zo razendsnel verspreid worden, maar ook doordat journalisten de sketches gebruikten om Palin ongeschikt te verklaren voor het vicepresidentschap. 'Zo smelten tegenwoordig humor, satire, duiding, partijdigheid, entertainment, journalistiek en activisme samen in een steeds heftiger mediacultuur', aldus Greene.

Gilbert Gottfried heeft nergens spijt van. 'De Koning van Te Vroeg' zegt het overal deze dagen: 'Een oud gezegde wil dat tragedie plus tijd gelijk staat aan komedie. Maar waarom wachten? Komedie en tragedie zijn huisgenoten. Zeer vreemde huisgenoten, maar ze zijn altijd samen. Als zich een tragedie voordoet, is de komedie niet ver weg. Zij kijkt over haar schouder en steekt haar tong uit. Grappen maken zegt dat je het hebt overleefd.'

Maar waarom die ongelooflijk vunzige grap drie weken na 911? Een radio-interviewer oppert dat hij dat deed om zijn publiek 'buiten de werkelijkheid te plaatsen, waar ze opluchting konden vinden.' Dat kan, zegt Gottfried, met die raspende stem. 'Maar het kan ook zijn dat mensen ervan houden om te horen hoe een gezin seks met elkaar heeft.' Hij grinnikt. 'Misschien zijn er meer mensen die seks hebben met hun hond dan wij weten.'

Lachend springt de nar weg. Hij is ongrijpbaar. Humor heeft 9/11 overleefd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden