Humor buiten de perken

Het Franse satirische blad Charlie Hebdo moet op zoek naar een andere werkplek, nadat vorige week een molotovcocktail naar binnen werd gegooid. De dwarse tekenaars houden dapper stand.

'Wij gaan door waar anderen halt houden', zegt tekenaar en redactiechef Riss (de tekenaars van Charlie Hebdo hebben allemaal een geuzennaam). 'Als een soort verkenners zoeken we de grenzen op. Dat wij dat doen, maakt voor de andere media het speelveld groter; het voorkomt dat ze te voorzichtig worden. We tekenen niet alleen om te amuseren, maar ook om die vrijheid te bevechten.'


Waar die vrijheidsdrang toe kan leiden, bleek vorige week. In de nacht van dinsdag op woensdag werden een of meerdere molotovcocktails naar binnen gegooid bij het Franse satirische weekblad Charlie Hebdo. De redactielokalen brandden uit, computers en archieven gingen verloren. Dat allemaal omdat het weekblad een nummer aankondigde met Mohammed als gasthoofdredacteur en zich voor de gelegenheid omdoopte tot Sharia Hebdo.


De solidariteit met Charlie Hebdo is dit keer groot in Frankrijk. Het hele politiek spectrum, van trotskisten tot Front National, spreekt schande van deze daad. Le Monde leende computers uit en Libération stelde een redactiezaal ter beschikking in zijn pand in de Parijse binnenstad. Daar staan nu dranghekken op de trottoirs. Agenten lopen opzichtig patrouille in de rue Béranger en bij de deur controleren privébeveiligers de bezoekers.


De redactie van Charlie Hebdo huist tijdelijk in een zaaltje op de begane grond, waar hard gewerkt wordt om ook deze week een nummer te laten uitkomen. 'We weten nu weer precies waarom we het blad maken', zegt Riss, die er sinds de oprichting in 1992 werkt. Hij is opgeleid als jurist. Het opzoeken van de grenzen van de vrijheid van meningsuiting was voor hem een belangrijke reden om hier te gaan werken. 'We willen de mechanismen blootleggen die mensen dom kunnen houden. Dat kan religie zijn, maar ook media, politiek en economie. En daarbij nemen we inderdaad risico's.' Riss heeft sinds woensdag politiebeveiliging, net als hoofdredacteur Charb en tekenaar Luz, die de bewuste omslag maakte.


Sylvie Coma werkt pas twee jaar bij het blad. Ze is overgekomen van de publieke radio, waar ze lange tijd Afrika als specialisme had. Ze deed er onder andere verslag van de massamoorden in Rwanda. Haar taak bij Charlie Hebdo: het versterken van de onderzoeksjournalistiek. 'We willen geen nieuwsblad zijn', legt ze uit. 'En journalisten zijn geen kunstenaars, zoals de tekenaars hier. Grondig onderzoek is het meest subversieve wat je in de journalistiek kunt doen. Dat probeer ik van de grond te krijgen.'


Het blad staat in een lange Franse traditie. De wortels daarvan liggen bij maandblad Hara-Kiri, in 1960 opgericht door François Cavanna. Hara-Kiri kende God noch gebod, en liet zich ook aan politiek niets gelegen liggen. Na een lange reeks processen en verschijningsverboden legde het blad in 1985 het loodje. Intussen had Charlie Hebdo zich al warmgelopen. Het nam de rol van satirische voorpost moeiteloos over.


Franse humor valt uiteen in twee uitersten. Je hebt de zeer zorgvuldig uitgewerkte grap die is gebaseerd op gewone types die uit de rails lopen; filmmakers Jacques Tati en Louis de Funès beheersten de finesses daarvan. Dany Boon - van de film Bienvenue chez les ch'tis- is hun verre nazaat. Haaks daarop staat een inktzwarte variant, waarvoor niets heilig is. Dat is zeg maar de lijn Céline, Houellebecq en Hara-Kiri. Bij de presentatie van een boek over Hara-Kiri werd het een jaar geleden nog eens uitgelegd. 'Kun je lachen om een kind dat sterft', vroeg de een. 'Ja, maar het gaat beter als het er meer zijn', was het antwoord.


Humor buiten alle perken dus. Die lijn wordt in Charlie Hebdo voortgezet, even scherp, nietsontziend en bruut soms als in Hara-Kiri. Net als Hara-Kiri moet het blad zien rond te komen zonder advertenties - adverteerders denken dat je idioot bent, had Cavanna gedicteerd. Charlie Hebdo verkeert met zijn oplage van ongeveer 50 duizend exemplaren financieel dan ook doorgaans in de gevarenzone.


Maar er zijn ook verschillen. Anders dan Hara-Kiri, dat veel fotografie en collages bevatte, is Charlie Hebdo een blad van tekenaars. Zij maken er de dienst uit. Dat begint al met de naam: Charlie is een verwijzing naar Charlie Brown, het Amerikaanse stripfiguurtje dat wordt bewonderd door oprichters Wolinski en Cabu (Hebdo staat trouwens voor hebdomodaire - weekblad).


En Charlie Hebdo is een politiek blad. Het kiest positie op de linkerzijde, bestrijdt kerncentrales lang voordat het woord ecologie gemunt is en heeft een deskundige in de gelederen die extreem rechts met argusogen volgt. 'Maar we zijn vrijdenkers', vult Coma aan. 'Als links ons op de zenuwen werkt, tikken we ze net zo hard op de vingers.'


Met die dwarse stellingname maakt het blad heel wat vijanden. Al in 1993 wordt een editie met koning Boudewijn op de omslag in België verboden, het nummer van 19 september 2001 mag de Verenigde Staten niet in. Veruit de grootste klap komt op 8 februari 2006, als Charlie Hebdo de Deense Mohammed-cartoons afdrukt, en er zelf nog een paar aan toevoegt.


Een regen van processen daalt op de redactie neer, hoofdredacteur Philippe Val krijgt intensieve beveiliging. Het eind van het liedje is dat Charlie Hebdo door de rechter wordt vrijgesproken. 'Dan zie je wat onze rol is', zegt Riss. 'De andere Franse media durfden het niet aan de cartoons af te drukken. Ze hebben van onze houding iets opgestoken. Dit keer is de solidariteit daardoor groter.' Blijft de vraag waarom een blad dat al zo lang achtervolgd wordt door processen en bedreigingen geen beveiliging in de arm neemt als het een Sharia Hebdo uitbrengt. 'Daar raak je de kern van Charlie Hebdo', zegt Coma. 'Als redactie deelden we de euforie rond de Arabische opstanden en waren we diep teleurgesteld door het vervolg. Toen zei iemand - ik weet niet eens meer wie - we maken een Sharia Hebdo. Nooit hebben we gedacht dat dit de reactie kon zijn. Rizz vult aan: 'Dit nummer is veel onschuldiger dan de Deense cartoons. Er is geen Mohammed met een bom in zijn tulband te bekennen. We dachten dat dit zou worden geaccepteerd.'


De redactie moet nu een beroep doen op de moed van anderen. Charlie Hebdo zoekt nieuwe kantoorruimte, de behuizing bij Libération is een noodoplossing. En er moet een nieuw onderdak voor de website worden gevonden. De Belgische provider besloot de site, die tweemaal gehackt werd, na doodsbedreigingen uit de lucht te halen. De laatste hackactie is opgeëist door een Turkse groepering die zegt te strijden 'tegen elke publicatie die onze overtuigingen en morele waarden aanvalt'.


Naar de daders van de brandstichting wordt nog gezocht.


Riss, tekenaar en redactiechef van Charlie Hebdo, koos voor de Volkskrant de zes meest provocerende omslagen van de afgelopen twintig jaar.


1. Chirac is verdrietig: de koning der sukkels is dood


Ballon: 'Hij heeft me zijn kroon nagelaten'


2. Mohammed overspoeld door fundamentalisten


Ballon: 'Vreselijk om door idioten te worden aanbeden'


3. Ballon: 'Honderd zweepslagen als u zich niet doodlacht!'


4. Ballon: 'Ik zal al uw vragen beantwoorden


'Hoe laat is het?'


5. Michael Jackson eindelijk wit


6. Kop: Dat gaat gelazer geven!


Ballon: 'Verkopen!'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden