'Hulp lost niet alles op en handel ook niet'

Ze botste erover met VVD-minister Kamp, maar haar visie op ontwikkelings- samenwerking is nu af. PvdA-minister Ploumen staat achter de bezuiniging van 1 miljard euro. Want het moet anders. 'Dit is het beleid dat deze tijd van ons vraagt.'

Ze kreeg bij haar aantreden in november vorig jaar een monsteropdracht: 1 miljard euro bezuinigen op de allerarmsten. PvdA-minister Lilianne Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hoorde vanuit haar eigen partij een 'motie van treurnis' aan over de forse korting. Toen de bewindsvrouw in februari suggereerde dat de schade beperkt kon worden door het opvoeren van de handel met arme landen, spraken hulporganisaties van 'naïeve en verbijsterende' beleidsvoornemens. Vier maanden na haar aantreden is er nu haar langverwachte toekomstvisie op ontwikkelingssamenwerking Wat de Wereld verdient: een nieuwe agenda voor hulp, handel en investeringen.


De grootste klappen vallen bij maatschappelijke organisaties zoals Oxfam Novib en Hivos. Die gaan jaarlijks van 450- terug naar 220 miljoen euro. Dat is bijna 50 procent korting. Klopt dat?

'Ja. Met dien verstande dat de financiering tot en met 2015 in stand blijft. Ik breek de zogenoemde MFS II- afspraken dus niet open. Daarna is er inderdaad minder geld beschikbaar voor die partnerschappen.'


Betekent dit niet het einde van een paar van die clubs?

'Dat is aan de organisaties zelf. Wat je ziet is dat ze al heel nadrukkelijk breder fondsen zijn gaan werven. Soms omdat ze het zelf wilden en soms onder druk van eerdere kabinetsbesluiten. Dat is sowieso de trend.'


U zegt wel: dat is aan de organisaties zelf. Maar u heeft vast nagedacht over de consequenties van dit beleid. Bestaan de Novib's en Hivossen straks nog?

'Daar kan ik geen uitspraak over doen. Ik vind het belangrijk dat de afspraak die is gemaakt tot 2015 staat. Maar daarna komt er toch wel een andere inzet. Ik geef organisaties de tijd om zich daarop voor te bereiden. Daarna zal de relatie meer gericht zijn op de vier speerpunten die voor ons belangrijk zijn. Eén: vrouwenrechten en seksuele en reproductieve rechten. Twee: water. Drie: voedselzekerheid. Vier: veiligheid en rechtsorde.'


Dus u gaat thematisch met de Novib's en Hivossen samenwerken? Ze krijgen geen grote zak geld meer voor al hun werk?

'Thematisch, ja. En ik vind ook heel belangrijk dat maatschappelijke organisaties meer een waakhondfunctie krijgen. Ik wil dat ze mij en anderen veel meer op onze vingers kijken. Ik vind dat ze ook een rol hebben in het versterken van maatschappelijke organisaties in andere landen. Dus het organiseren van stemmen die anders niet worden gehoord.


'Maar hier wordt wel al een hoop aan gedaan. Waar ik een groot fan van ben, is: allerlei nieuwe samenwerkingsvormen. Je ziet bijvoorbeeld dat zo'n beweging rondom hiv/aids krachtig is omdat er maatschappelijke organisaties bij betrokken zijn, maar ook landen, actiegroepen, instellingen en bedrijven die ieder vanuit hun eigen positie bijdragen aan het oplossen van het probleem.


'Nederlandse organisaties kunnen absoluut een voortrekkersrol spelen, mede omdat wij van oudsher niet bang zijn om ons uit te spreken en goed kunnen onderhandelen.'


Waarop gaat u verder bezuinigen?

'We gaan ons concentreren op de vier beleidsspeerpunten, zoals vrouwenrechten en seksuele en reproductieve rechten. Dit betekent dus dat we andere dingen afbouwen, zoals wat we doen op het gebied van onderwijs. Ik bezuinig ook op de bijdrage aan internationale instellingen zoals de Wereldbank en VN-instellingen.'


Uiteindelijk moet u 1 miljard bezuinigen. Kunnen we dit maken ten opzichte van de allerarmsten?

'Het zijn pijnlijke bezuinigingen. Maar de wereld is echt veranderd. Het officiële ontwikkelingsgeld is niet meer de enige financieringsstroom die ter beschikking staat voor ontwikkeling. Bedrijven dragen op allerlei manieren bij. Of neem de Gates Foundation (van Microsoft-topman Bill Gates en zijn vrouw Melinda: zij investeren miljarden in het uitbannen van wereldwijde extreme armoede, red.). Er zijn allerlei innovatieve financieringsvormen. Ook manieren om met leningen, kredieten en garanties om te gaan. Het spectrum is erg verbreed.'


Dus het valt wel mee met die bezuinigingen?

'Nee, het valt niet mee. Het zijn pijnlijke bezuinigingen. Tegelijkertijd zie je wel in de wereld dat het belang van officieel ontwikkelingsgeld voor de ontwikkeling van een land afneemt. Dat er gelukkig - dat was altijd de bedoeling - ook veel meer andere financieringsstromen zijn ontstaan. Dan is het natuurlijk wel zaak om te zorgen dat de middelen die bijvoorbeeld economische groei genereren, op een eerlijke manier worden verdeeld.


'Dat de opbrengst van de mijnen in Congo niet alleen maar verdwijnt in de zakken van mijnbouweigenaren, maar dat mensen een fatsoenlijk salaris krijgen voor het werk dat ze doen. Dat ze fatsoenlijk gecompenseerd worden als het hun grond was. Daar hebben we ook die lokale maatschappelijke organisaties voor nodig. Die zijn onze ogen en oren daar.'


Nu zullen mensen in uw eigen PvdA-achterban zeggen: Wij wonen in een van de rijkste landen ter wereld, hebben wij niet de morele plicht de armsten te helpen? Gewoon zonder tegenprestatie?

'Die bezuinigingen zijn ook in mijn eigen partij zwaar op de maag gevallen. Het congres heeft er wel mee ingestemd. Het is nu mijn verantwoordelijkheid om te zorgen dat ik het zo inricht dat we blijven bijdragen aan het uitbannen van die extreme armoede. Dat is nadrukkelijk een van de ambities. Getting to zero, binnen één generatie.


'De tijd vraagt nu om op verschillende manieren je invloed te doen gelden. Soms is dat met geld. Soms door anderen aan te moedigen om te helpen. En soms is het door je stem te verheffen.'


U maakt duidelijk een keuze om hulp en handel te combineren. Hoofdkritiek van hulporganisaties is: niet alle problemen los je op met handel. Uw beleid zou naïef en verbijsterend zijn. Wat vindt u daarvan?

'Het is helder dat niet alle problemen door handel op te lossen zijn. Daar is geen enkel verschil van inzicht over. Geweld tegen vrouwen los je inderdaad niet alleen maar op door handel te drijven met een land.


'Tegelijk is betaald werk in de formele sector ook voor vrouwen in Ethiopië wel iets om naar uit te kijken. In plaats van dat je in de informele sector tegen een hongerloontje moet buffelen. Wat ik zie: hulp lost niet alles op en handel lost ook niet alles op.'


Doet het pijn voor u om neoliberaal VVD-beleid uit te voeren?


'Ik voer geen VVD-beleid uit. Van die kritiek word ik niet warm of koud.'


Dit is ook PvdA-beleid?

'Ja, dit is beleid dat deze tijd nu van ons vraagt. Natuurlijk is het verleidelijk om dit allemaal in gemakkelijke frames van VVD of PvdA te plaatsen. Maar vanuit Ethiopië gezien is Nederland een geweldig democratisch land met allerlei verschillende partijen die eigenlijk best op elkaar lijken. Ik probeer juist niet meer met die Nederlandse bril te kijken. Maar veel meer naar: wat wil dat land van ons?'


Als u eerlijk bent, dan gaat u deze bezuinigingen toch direct terugdraaien als u het alleen voor het zeggen zou hebben?

'Dat is een hypothetische alsdan-vraag. Maar dat hulp op een andere leest geschoeid moet worden, is niet iets dat ik nu pas heb bedacht. Ik ben ook niet de enige die dat vindt. Er zijn diverse organisaties en denkers, zowel hier als in Afrika, die zeggen: hulp heeft een bepaalde functie, maar de tijd vraagt nu om iets anders. Laatst was ik in Zuid-Soedan in het plaatsje Bor, dat is heel erg arm. Toen ik op bezoek was bij de gouverneur zei hij: 'Ik kan niet zonder uw hulp, maar wilt u de volgende keer ook investeerders meenemen?'


Het verzoek om meer handel te drijven komt van landen zelf?

'Daar begint het juist mee! Dat is mijn punt.'


U heeft een revolverend fonds van 750 miljoen ingesteld. Hieruit kunnen investeringen van het midden- en kleinbedrijf in ontwikkelingslanden worden ondersteund. Wat komt daar nu van terecht?

'Het fonds moet ervoor zorgen dat het midden- en kleinbedrijf in Nederland gemakkelijker financiering krijgt voor export naar ontwikkelingslanden. Maar het mkb in ontwikkelingslanden kan er ook van profiteren. De financiële sector is daar vaak niet zo goed ontwikkeld. Het belangrijkste is dat een fonds echt bijdraagt aan ontwikkeling.


'Er moet lokaal kennis en expertise worden opgebouwd. Dáár moeten banen worden gecreëerd, en alle financieringen die uit dat fonds komen moeten voldoen aan criteria rondom maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daar maken we een pakket van zodat het ook nog een beetje behapbaar blijft voor bedrijven. Het gaat gelden vanaf 2014.'


U zegt: het geld komt zowel ten goede aan het mkb in Nederland als daar. Is nog benadrukt waar het meeste geld naartoe gaat?

'Nee. We leggen niet van tevoren vast hoeveel geld er naar wie gaat. Het fonds is vraaggestuurd. Zo kunnen we flexibel reageren op aanvragen.'' De kritiek dat het louter een verkapte exportbevordering is, is daarmee van de baan?


'Ik vind het evenwichtig zo.'


Eerder werd uw nota doorgeschoven omdat u en VVD-minister Henk Kamp van Economische Zaken in botsing zijn gekomen over de besteding van dit revolverend fonds. Kamp wil in economisch zware tijden ook Nederlandse bedrijven helpen, u zou vooral het midden- en kleinbedrijf in kwetsbare ontwikkelingslanden willen versterken. Hoe is dit conflict opgelost?

'We hebben de nota vorige week voor het eerst besproken in het kabinet. Toen had een aantal collega's suggesties en vragen. Die heb ik deze week verwerkt in de nota. De hoofdlijn van de nota is in stand gebleven.'


Dus u heeft gewonnen van Kamp?

'Het is geen wedstrijd. Het fonds en andere delen van het beleid zijn nieuw. Het is belangrijk om dat allemaal goed door te denken. Effectiviteit staat voorop.'


Het lijkt erop dat u de hulprelatie van Nederland met acht van de vijftien partnerlanden gaat afbouwen door een handelsrelatie met hen aan te gaan. Klopt dat?

'Het is heel simpel: ik moet 1 miljard bezuinigen. Maar de landenlijst is níet de aanvliegroute om te bezuinigen. Het uitgangspunt blijft vijftien partnerlanden. We hebben nu wel preciezer dan voorheen gekeken hoe we handel en hulp het best kunnen combineren. In Ethiopië, bijvoorbeeld, waren een paar aanknopingspunten om dat te doen.


'Verder zie je dat landen als Ghana en Indonesië een relatief snelle ontwikkeling doormaken. Mochten er twee landen doorschuiven (omdat ze geen hulp meer nodig hebben, red.), dan is mijn voornemen dat er twee nieuwe arme landen bijkomen die we gaan steunen. Die voegen we dan toe. Het is dus niet mijn intentie om die landenlijst korter te maken.'


Het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking is gekelderd. Er moet fors bezuinigd worden. Wat is er volgens u misgegaan?

'Er is geen eenduidig antwoord. Maar wat meespeelt: vroeger gingen Nederlanders bijvoorbeeld naar Tanzania en bouwden we een ziekenhuis. We namen de bakstenen bij wijze van spreken mee, de artsen en verpleegkundigen kwamen uit Nederland. Dat was heel erg zichtbaar en in die tijd ook heel erg effectief.


'In de loop der jaren zijn we niet meer gaan investeren in de bakstenen van het ziekenhuis, maar in de kennis van lokale mensen die in dat ziekenhuis werken. Ik kan me voorstellen dat je soms het zicht een beetje kwijtraakt op wat er met je geld gebeurt als je dit niet van dag tot dag volgt. Dat is de afgelopen jaren moeilijker geworden. Terwijl er wel goede dingen mee gebeuren, dat is niet de kwestie.


'Je kunt zeggen dat het draagvlak is verminderd, maar onderschat niet dat Nederland nog het meest vrijgevige land ter wereld is. Volgens mij staan we nog steeds nummer één als het gaat om donaties aan organisaties, acties en campagnes. Wat dat betreft is er ook weer niet zo heel veel veranderd.'


Tekst


Foto


Minister Lilianne Ploumen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.