huisvriend

Televisie brengt naast amusement en informatie, ook troost. Wie het niet meer zit zitten, of niemand meer heeft, verheft de tv tot vriend en huisgenoot....

TOEN DE politie Wolfgang Dircks aantrof, zat de 43-jarige werkloze al vijf jaar voor de televisie. Na zijn scheiding had hij, een inmiddels verbitterde alcoholist, kreupel aan zijn heup, zich in zijn woning in Hamburg teruggetrokken. De politie trof hem aan, of beter, zijn skelet, met een gids op schoot, opengeslagen op 5 december 1993. Op de vensterbank stond een plastic minikerstboom, waarvan de lampjes al vijf jaar flikkerden.

Wie alleen achterblijft, zijn drukke baan verliest, met lichamelijke gebreken gaat kampen of een depressie voelt opkomen, grijpt naar de afstandsbediening - als was televisie een aspirine. In ieder Nederlands huis staan gemiddeld twee tv's en iedere avond om acht uur hangt eenderde van de bevolking voor de buis. Sommigen hebben dan al een lange dag van televisiekijken achter de rug. Gepensioneerden, werklozen, arbeidsongeschikten, huisvrouwen, studenten en anderszins 'economisch inactieven': zij zijn de 'zware tv-kijkers'. Onderzoekers van kijkgedrag hanteren de vuistregel: hoe ouder en hoe lager opgeleid, hoe verslaafder aan televisie. Tv-verkopers hanteren de formule: hoe armer de klant, hoe groter de beeldbuis.

Televisie behoort in Nederland tot de eerste levensbehoeften. Deze week werd de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen van kracht die moet voorkomen dat een mens zijn leven lang door schuldeisers wordt achtervolgd. Mocht een deurwaarder vroeger alles in beslag nemen behalve 'beddegoed en lijfskleding', nu gaat alleen nog de 'bovenmatige inboedel' onder de hamer. De beroepsgroep discussieert nu over de vraag welke goederen het naakte bestaan raken. 'Voor mensen die in een sociaal isolement zijn geraakt, is televisie essentieel', stelde gerechtsdeurwaarder Bram Buik tegenover een zaal vol Dreverhavens. 'Sommige collega's zullen het niet met me eens zijn, maar voor mij behoort tv tot de minimum-bestaansgoederen. Alleen een forse breedbeeld-tv of een Bang & Olufsen-installatie komen voortaan nog in aanmerking voor executoriale verkoop.' Ook het ministerie van Sociale Zaken hanteert een definitie van armoede die ruimte biedt voor een Sony Trinitron.

'Televisie is voor veel mensen een laatste strohalm', signaleert Jet Creemers die al vijftien jaar mensen helpt die diep in de schulden zitten. 'Ik heb het over mensen die gevangen zitten in hun eigen wereld, die zich terugtrekken uit de samenleving, voor wie de werkelijkheid leeg en uitzichtloos is.'

Volgens Creemers gaat dat niet alleen op voor die paar honderdduizend Nederlanders die kampen met schulden, maar ook voor ouderen die moeite hebben zich aan te passen aan een steeds anoniemere wereld, gevuld met supermarkten en geldautomaten. 'Alleen mensen die lekker in hun vel zitten, gaan erop uit om nieuwe vrienden te maken.' Wie daar de energie niet voor heeft, stelt Creemers, verdwijnt in de droomwereld van The Bold & the Beautiful. 'Ik vraag mijn klanten altijd hun leven over vijf jaar te schetsen. Dat blijkt altijd veel mooier te worden, nooit slechter. Maar de werkelijkheid is: hoe groter de sociaal-economische problemen, hoe meer mensen wegdromen bij televisie.' En dat leidt volgens Creemers weer tot apathie, tot het onvermogen een brug te slaan met de werkelijkheid. Soms is de tv zelf onderdeel van het financiële probleem. Desondanks gaat een breedbeeld-tv-op-afkoop of een abonnement op Canal Plus als allerlaatste de deur uit bij schuldsanering.

Somber over de rol van televisie zijn ook de verzorgers uit de thuiszorg en verzorgingshuizen. Zij schetsen een beeld van vereenzaamde mensen, die door een handicap of uit angst de deur niet uit komen en terugvallen op televisie. Zo heeft de 82-jarige weduwe Bep Loevezijn dagelijks iemand nodig die haar steunkousen komt aandoen. Haar Grundig staat zo hard aan dat haar buurman jarenlang zijn horloge gelijk kon zetten op het ratelen van het Rad van Fortuin. 'Ik kijk nu iedere dag naar de Bold - God mag weten waar dat over gaat - maar leuk is het wel.' Zonder tv zou de dag volgens haar een zwart gat zijn. 'Ik zou me echt geen raad weten.'

Waren drank en tabak vroeger je laatste vrienden, tegenwoordig is dat de tv. Dat gaat ten koste van het onderhouden van sociale contacten, maar anderszijds brengt de televisie de wereld binnen zonder dat je de deur uit hoeft. Het is voor iedereen een uitkomst. Ook voor het personeel van verzorgings- en verpleeghuizen. Die zouden veel harder moeten werken als niet de meeste bewoners een deel van hun dag voor de buis doorbrachten. 'We proberen nog wel eens een gezamenlijke activiteit te organiseren', aldus de directeur van het Henriëtte Roland Holst-huis in Amsterdam. 'Maar om zes uur vertrekt hier iedereen naar zijn kamer om tv te kijken.' Zij vermoedt dat in tehuizen meer mensen doodgaan voor de tv, dan liggend in bed.

Is daar iets mis mee? Jenny Gierveld, hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, doet onderzoek naar eenzaamheid en waarschuwt dat de tv vaak als substituut gebruikt wordt voor een relatie. 'Dat is geen oplossing. Net zo min als chatten op Internet.' Gevoelens van eenzaamheid bestrijd je volgens haar door nieuwe vrienden te maken of door bestaande contacten aan te halen. 'Televisie kan nooit een laatste vriend zijn: vrienden luisteren en zeggen wat terug.'

De hoogleraren Kees Knipscheer en Wim Knulst zien in televisie eerder een zegen dan een vloek voor mensen die zeeën van tijd hebben. 'Vroeger zat de hele familie onder één lamp, uit één pan aardappelen te eten. Dat is toch voor niemand te harden?' aldus Knipscheer, die het beeld van een geraamte voor de tv te dramatisch vindt.

Tv kan ook heilzaam zijn. Het medium staat onder de verdenking een hersenloze tijdsbesteding te zijn, maar Knulst is het daar niet mee eens. 'In de jaren dertig hingen werklozen maar wat rond bij een bouwput of het station, later werden huis- aan huisbladen belangrijke tijdsdoders, en nu is er televisie. Daar komen veel meer en interessanter zaken langs dan op een stationsplein.'

Noël van Bemmel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden