Huisartsen: inspectie en tuchtcolleges lijden aan 'protocolziekte'

Vooral voor jongere artsen is de richtlijn (te) heilig

De inspectie en de medische tuchtcolleges slaan door met richtlijnen en protocollen. Dat zegt de Vereniging Praktijkhoudende Huisartsen. 'Nederland lijdt aan protocolitis', zegt Wouter van den Berg van de VPH.

Een huisartspraktijk in Haarlem. Beeld anp

Volgens de vereniging worden protocollen vaak gebruikt om hard met artsen af te rekenen. 'Bij veel tuchtzaken en procedures zijn de protocollen leidend', zegt Van den Berg. 'Dit leidt tot slechtere zorg. Het creëert huisartsen die het verstand laten varen en de protocollen laten zegevieren.' Jaarlijks zijn er gemiddeld 1.600 medische tuchtzaken. Ruim duizend daarvan zijn tegen artsen (1.064 in 2015 en 1.125 in 2014).

Uit kwalitatief onderzoek dat vanavond in Utrecht wordt gepresenteerd komt naar voren dat de praktijk niet in regels te vangen is: ervaren huisartsen blijken bijvoorbeeld aan het sterfbed van patiënten geregeld protocollen te doorbreken omdat zij het belangrijker vinden goede zorg te leveren dan zich aan de regels te houden. Zo laten ze ook de relatie met de patiënt en hun eigen opvattingen over 'goed sterven' meewegen. Het onderzoek vond plaats op kleine schaal, maar huisartsenverenigingen LHV en VPH zeggen zich te herkennen in het geschetste beeld.

Volgens de onderzoekers zouden de inspectie en het tuchtcollege artsen niet moeten beoordelen op 'gehoorzaamheid' maar op 'verstandigheid'.

Formeel mag een arts een protocol doorbreken als hij dat goed motiveert. Volgens de VPH zijn artsen steeds angstiger om dit te doen, zeker sinds de inspectie in 2013 met veel vertoon optrad tegen huisarts Nico Tromp uit Tuitjenhorn. Tromp gaf een terminale patiënt een dodelijke hoeveelheid morfine. Kort na zijn schorsing pleegde hij zelfmoord.

Huisartsenvereniging LHV - de grootste van de twee - ontkent dat huisartsen meer aarzelen om gebruik te maken van de ruimte om gemotiveerd af te wijken. 'Dat zien wij niet', zegt een woordvoerster. 'Na Tuitjenhorn bleek maar 4 procent van de huisartsen terughoudender. Wij hebben geen reden om aan te nemen dat dat is veranderd.'

'Op een bepaald moment doen dokters hun ogen dicht'

Het is eind 2013 als hoogleraar Andries Baart voor een zaal met artsen staat. Een paar dagen daarvoor heeft huisarts Nico Tromp uit Tuitjenhorn zelfmoord gepleegd. En de zaal is verontwaardigd. Een interview met Baart en zorgethicus Guus Timmerman (+).

De inspectie zegt dat richtlijnen belangrijk zijn, maar dat elke arts daarvan mag afwijken 'als hij daar een goed verhaal bij heeft'. Bovendien zijn de richtlijnen door artsen zelf opgesteld, zegt een inspectiewoordvoerder. Volgens hem is al langer een cultuuromslag gaande. 'Binnen de ouderenzorg kijken we bijvoorbeeld niet alleen meer naar de richtlijnen, maar onderzoeken we ook of er liefdevolle zorg wordt geleverd. We plaatsen observatoren in verpleeghuizen die kijken hoe ouderen reageren op de zorg.' Het tuchtcollege wil niet reageren.

De Volkskrant sprak met een van de onderzochte huisartsen, die een stikkende patiënte grote hoeveelheden morfine en dormicum inspoot, waarna ze overleed. Hij vertelt dat hij om zich heen ziet dat jonge artsen minder vaak van richtlijnen afwijken. 'Bij het overlijden van kennissen zag ik dat de huisarts zo precies volgens de protocollen handelde dat het lijden veel langer duurde.'

Ook huisarts Bart Meijman, mede-initiatiefnemer van initiatiefgroep Het Roer Moet Om, waarschuwt voor deze tendens. Zijn club voerde eerder met succes actie tegen de bureaucratie in de zorg. 'Het gevoel van ongemak om af te wijken van het protocol is groot', zegt Meijman. 'Vooral jonge artsen moet je juist stimuleren: durf af te wijken van de richtlijnen als het in het belang is van de patiënt, blíjf daarover nadenken. Ons vak vraagt improvisatie. De kracht van geneeskunde is juist dat de persoonlijkheid van de dokter wordt weerspiegeld in zijn werk.'

'Ik wilde haar zo snel mogelijk uit haar lijden verlossen'

Huisartsen wijken aan het sterfbed van patiënten geregeld af van de protocollen omdat die volgens hen goede zorg in de weg staan. Een arts vertelt waarom hij dit deed bij een stikkende vrouw (+).

Het ligt ook bij de huisartsen zelf, zegt Meijman van Het Roer Moet Om. 'We schieten zelf door in het maken van almaar nieuwe protocollen. Steeds als er iets fout gaat, gaan we nieuwe regels bedenken. En vervolgens controleert de inspectie of we ons er aan houden. Ook de zorgverzekeraars controleren op de richtlijnen. Zo houd je elkaar in een wurggreep.'

'Soms voer ik een euthanasie uit', zegt hij, 'en sterft de patiënt al meteen nadat ik de injectie met slaapmiddel in heb gespoten. De regels stellen dat ik daarna nog een euthanaticum in moet spuiten. Terwijl die patiënt al dóód is. Zoniet, dan krijg ik een brief waarin ze me er op attent maken dat ik niet volgens de regels handel. Het is zo formalistisch. De inspectie moet stoppen met de afrekencultuur. Tuitjenhorn, dat was de blunder van de eeuw.'

Ook hoogleraar huisartsgeneeskunde Niek de Wit van het UMC Utrecht zegt deze ontwikkeling te zien. 'Richtlijnen zijn bedoeld voor de gemiddelde patiënt. Maar 40 tot 50 procent van de patiënten past niet in zo'n richtlijn. Het wordt steeds belangrijker om te bekijken wat de patiënt wil. De inspectie en ook de zorgverzekeraars moeten daar voldoende ruimte voor laten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.