Houvast aan het vrouwzijn

Emmylou Harris kan geen nee zeggen: eerbetonen aan Gram en Dolly, acties tegen landmijnen, gastoptredens bij vrienden. Toch vond de countryzangeres tijd om het album 'Stumble Into Grace' op te nemen....

Zoals ze daar zit in de binnentuin van een deftig Amsterdams hotel - smal, bleek gezicht, de ogen verscholen achter een roze gekleurde bril, bijpassend folkloristisch shirt, de grijze haren in een wrong - zou je haar eerder voor een schrijfster houden, een Franse schrijfster van psychologische romans. Al zouden de sneakers die ze draagt dan weer detoneren.

Ze heeft niet dat zangerige van de vrouwen uit het Zuiden van de Verenigde Staten. Haar stem is zacht, een beetje aarzelend. Maar als ze wat zegt, is het weloverwogen. Emmylou Harris (56) is de meest Europese van de Amerikaanse countryzangeressen. Al ruim dertig jaar verkeert ze in het gezelschap van muzikanten, eindeloos veel uren heeft ze in bussen doorgebracht en in vliegtuigen, eindeloos vaak heeft ze getourd. Het is alsof het haar amper heeft aangeraakt.

Als veelverkopende artiesten met een nieuw album komen, worden de journalisten ingevlogen, naar New York, Los Angeles, Londen of waar het de artiest maar belieft. Emmylou Harris is zelf naar Nederland gekomen om haar nieuwe album te promoten. Stumble Into Grace is de titel, en het is na Red Dirt Girl, uit 2000, de tweede plaat waarvoor ze nagenoeg alle liedjes zelf schreef.

Ze behoort tot de zeldzame soort van de dienende kunstenaar. Dat was ze al toen in 1972 zanger Gram Parsons haar vroeg zijn side-kick te worden. Met hem nam ze twee legendarische albums op die de countryrock een duw gaven die nog steeds doorwerkt. Parsons stierf een jaar later aan een overdosis, zijn dood groeide na de illegale crematie van het lichaam in Joshua Tree Park uit tot mythische propoties.

Emmylou Harris bleef verweesd achter, maar begon al snel aan een solocarrière. De dienstbaarheid jegens andermans talent is altijd gebleven. Al schreef ze af en toe een liedje, ze werd als zangeres vooral bekend als vertolker van andermans repertoire.

Geleidelijk groeide ze uit tot de pleegzuster bloedwijn van haar woonplaats Nashville en van Austin, de twee muzieksteden van de country. Al wie een mooie tweede stem nodig heeft, of graag met haar naam wil pronken, vraagt haar als studiogast. Van grootverkopers als The Dixie Chicks tot het onverwachte soundtrack-succes O Brother, Where Art Thou?, van Mark Knopfler tot het comité voor een landmijnvrije wereld, van een Gram Parsons-eerbetoon tot een Dolly Parton-eerbetoon - Emmylou Harris zegt nooit nee.

'Vorig jaar had ik me voorgenomen na 1 januari geen concerten meer te doen en geen zangbeurten bij vrienden te vervullen. Ik vond dat ik me moest concentreren op mijn eigen album.' Ze zegt het haast verontschuldigend: 'Maar de verzoeken stapelden zich op. Ik sliep er niet meer door, zo gemeen voelde ik me door al die weigeringen. Het is geweldig om aan de muziek van vrienden bij te dragen.'

En muzikale vrienden heeft ze in overvloed. Wanneer andere muzikanten over haar vertellen, dan is het altijd in lovende bewoordingen. Dat ze zo zorgzaam is voor haar moeder, dat ze als vrouw alleen haar dochter voorbeeldig heeft opgevoed. Hoe haar zang een doorsnee liedje tot iets bijzonders kan maken, hoe haar huis een toevluchtsoord is voor andere muzikanten. 'Je moet dat niet overdrijven', tempert ze snel. 'Af en toe zijn er bijeenkomsten. We vieren nieuwjaar met vrienden, overal in huis zwerven gitaren waarop wordt gespeeld en mijn moeder is een goede kokkin, die kookt dan voor iedereen. Maar het gebeurt minder vaak dan ik zou willen.'

Dertig jaar geleden, toen ze als gestudeerd meisje aan de zijde van Parsons de country binnenstapte, was dat de muziek van en voor de gewone man, vaak afkomstig van het platteland, die zijn muzikale emoties graag stevig en zonder omwegen toegediend kreeg. Dat is sindsdien veranderd. In het kielzog van Emmylou Harris is een hele nieuwe lichting vrouwen naar de country getrokken. Lucinda Williams, Alison Krauss, Patty Loveless, Gillian Welch, The Handsome Family - ze zijn vaak afkomstig uit de stad, hebben gestudeerd en niet zelden eerst heel andere muziek gemaakt.

Country is geleidelijk stadsmuziek geworden, en Emmylou Harris mag de koningin-moeder van die beweging worden genoemd. Al hanteert ze zelf inmiddels ruime opvattingen over wat country zou kunnen zijn. De muziek op Stumble Into Grace is complex en dramatisch, vaak ook slepend traag. Zou je een overheersende invloed moeten aanwijzen, dan is het eerder folk, het genre dat Harris ooit als jong zangeresje omarmde. Maar dan ontplofte folk, met alle ruimte voor onderzoek. In de arrangementen hebben klassieke country-instrumenten als banjo, fiddle en (steel)gitaar hun plaats afgestaan aan orgel, accordeon en veel moeilijk herleidbare klankflarden. De invloeden lopen uiteen van de Fiji-eilanden en Joan Baez tot, vooral ook, de soundscapes van Daniel Lanois, al is het dit keer Malcolm Burn die de productie deed.

Een onderwijzeres uit Pittsburgh stuurt haar zo nu en dan compilatie-cd's met uitheemse muziek. Een van die cd's bevatte een liedje waarop Harris op slag verliefd werd. Het bleek een melodie van Los Incas te zijn, nu als Little Bird op haar album terug te vinden.

'Ooit had ik de country nodig, zodat ik een vertrekpunt had, en grenzen die ik kon overschrijden. Nu loop ik alleen tegen mijn eigen beperkingen op. Mijn stem leent zich niet voor alle soorten muziek. Jazz is voor mij niet weggelegd. In de tijd dat ik veel met de Chieftains werkte, overwoog ik een Ierse show te doen. Maar het ontbreekt me aan het zelfvertrouwen daarvoor. Wat me wel aantrekt is het quebecois, de Frans-Canadese muziek, die ik ken dankzij Kate en Anne McGarrigle. Dat heeft voor mij een ongelooflijke charme.'

Als ze praat, klinkt haar stem bedeesd en weinig uitgesproken. Maar geef Emmylou Harris een tekst met melodie en op slag ontstaat er drama. Haar zangstem kan scherp snijden, maar ook naar een haast onbereikbare ijlte reiken en dan in warme heesheid oplossen. Weinig stemmen kunnen zo verontrusten als de hare, weinige ook kunnen zo troostrijk zijn. Het ene moment lijkt ze de hele wereld aan te kunnen, even later trilt ze van kwetsbaarheid als een blad in de wind.

Tot voor kort bestreek ze dat hele scala met geleende woorden. Het was producer Daniel Lanois die haar aan het schrijven bracht, vertelt ze. Voor haar is dat een droom en een nachtmerrie tegelijk. 'Ik ben een angstige schrijver. Ik dwing me om alle songteksten gereed te hebben voordat de muzikanten de studio ingaan. Er zijn songs waar ik maanden aan sleutel. Als je covers doet, is de keuze bijna oneindig. Nu ben ik beperkt tot wat ik zelf heb verzonnen. En het is niet zo dat ik uit een overvloed kan kiezen. Elk liedje kan mijn laatste goede nummer zijn.'

Met een bescheiden glimlach: 'Al schrijf ik nog te kort om een writer's block te kunnen hebben.'

De totstandkoming van dit album noemt ze een open proces. 'Ik wist niet precies waar het heen zou gaan, maar geleidelijk ontstonden vrouwelijke contouren. Als je ouder wordt, vind je houvast aan de gedachte dat je je vrouwelijkheid nooit verliest. Dat wilde ik in de muziek exploreren.'

Die contouren zijn terug te vinden in het nummer Here I Am, een ontroerende beginselverklaring waarin de zangeres oog in oog staat met het opperwezen en haar bestaan fluisterend probeert te verwoorden. Uit dezelfde, donkervrouwelijke kant komt Evangeline, over het echte leven van het meisje dat door de cajuns van Louisiana wordt vereerd. Maar veruit het sterkste nummer is Lost Unto This World, een lied over eenzaamheid te midden van een menigte. Terwijl de schrijnende tekst vertelt over een meisje dat wordt verminkt terwijl omstanders toekijken, lijkt de verleidelijke melodie uit een betere wereld te komen. Het resultaat is als een meer ontwikkelde variant van de murder ballads zoals die vroeger in Amerika werden geschreven, waarin op een dartel melodietje de ernstigste schanddaden werden bezongen.

'Het was zo moeilijk dit nummer goed te krijgen', vertelt Harris. 'Het begon als een boze, beschuldigende tekst. Uiteindelijk is het nu de melodie die het oordeel weghaalt bij het personage om het bij de luisteraar neer te leggen. Dat maakt het veel aangrijpender. Een zware melodie zou je tot buitenstaander maken, terwijl je nu naar het drama wordt toegetrokken. De schoonheid en transcendentie van de melodie en de gruwel van de woorden moesten elkaar een hand geven.'

Van een heel andere orde is Time In Babylon. Hier wast Harris haar luisteraars flink de oren. Terwijl we ons in de warenhuizen vergapen aan Gucci en Prada, en onze mankementen met silicoon-implantaten camoufleren, hebben we niet door dat de wereld doldraait en we onze kinderen een onleefbare erfenis nalaten.

'Politieke statements zijn eigenlijk niets voor mij', zegt ze verontschuldigend. 'Het nummer is nog van voor 9/11. Het zou voor Red Dirt Girl zijn, maar voelde toen nog alsof het niet genoeg gewicht had. De tekst ontstond als een commentaar op al die belachelijke gewoontes die we ons aanwennen. Als je maag van streek is, neem je een pil, in plaats van dat je je afvraagt of je je voeding moet veranderen. Als je ongelukkig bent of te kleine borsten hebt: dezelfde remedie. Ik weet niet hoe dat elders in de wereld is, maar Amerikanen willen zich niets ontzeggen en ontkennen zo al hun problemen.

'In de tijd dat de oorlog met Irak dreigde, was ik met Jill Cunniff, de co-auteur, in New York. Daar mengden we ons, in de snijdende kou, onder de honderdduizenden demonstranten tegen de oorlog. Dat protest is compleet genegeerd door de regering. Het gaf ons het gevoel dat onze beschaving zal imploderen omdat we zo op ons zelf en onze eigen behoeften gericht zijn. Terwijl ik ervan uitga dat leven en lijden onlosmakelijk verbonden zijn.'

Ze vertelt dat ze een tape van het album liet horen aan een intieme vriendin, die prompt begon te huilen. 'Ik wist dat ze begreep waar ik het over heb, ook al zijn haar ervaringen anders dan de mijne. Het is een universeel gevoel, maar tegelijk ook sterk vrouwelijk. Preciezer kan ik het niet zeggen. In elk geval is dat het effect wat ik wil bereiken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden