Analyse D66

Houdt Pechtold het nog lang vol? ‘Elke leider heeft op een gegeven moment zijn beste tijd gehad’

Voor het eerst in jaren komt D66 in mineur bijeen op een partijcongres. In de peilingen staat de partij op zwaar verlies. Bij de leden groeit de twijfel over de houdbaarheid van Alexander Pechtold. ‘Elke leider heeft op een gegeven moment zijn beste tijd gehad.’

De twijfel groeit over de houdbaarheid van Alexander Pechtold, fractievoorzitter D66 in de Tweede Kamer. Beeld Martijn Beekman

Kondigt Alexander Pechtold op het D66-congres in Den Bosch zijn aftreden aan? Geen sprake van, zo valt er in zijn directe omgeving te horen. Ook binnen de coalitie houdt niemand er rekening mee dat een van de founding fathers van Rutte III zich nu al terugtrekt.

Toch kijken weinig D66’ers op van de speculaties die enkele weken geleden begonnen in NRC Handelsblad. De partijleider zelf gaf tijdens de verkiezingscampagne van 2017 al de eerste aanzet voor mijmeringen over het post-Pechtold tijdperk. Pechtold kondigde toen aan dat hij zou vertrekken als D66 opnieuw tot een oppositierol werd veroordeeld.

Zo ver kwam het niet, maar de deelname aan Rutte III blijkt vooralsnog geen talisman voor Pechtold. Eerst was er de ophef over een appartement dat hij cadeau kreeg van een bevriende Canadese diplomaat, maar niet had gemeld in het geschenkenregister. Daarna kwam zijn ex-vriendin in Privé met harde persoonlijke verwijten. Tegenstanders als Geert Wilders zien sindsdien hun kans schoon om oude rekeningen te vereffenen.

‘Het is een moeilijk jaar’, zegt ex-D66-Kamerlid en partijveteraan Bert Bakker. ‘Maar Pechtold is veerkrachtig. Bij sommige leiders en ministers zie je een bijna fysieke reactie als ze onder vuur liggen. Ze worden schichtig, trekken zich terug. Pechtold niet. Hij staat er gewoon, gaat niks uit de weg. Het is zijn eer te na om nu te vertrekken. Hij wil deze coalitie tot een goed einde brengen.’

De vlucht van de kwikstaart

Toch zal Pechtold zaterdag ook in eigen kring kritiek krijgen, een nieuwe ervaring voor de man die D66 ooit uit de doodsnood haalde. In 2006 trad de ex-veilingmeester aan toen de partij in de peilingen de nul zetels aantikte. Daarna ging de weg gestaag omhoog. Verkiezingsoverwinningen volgden elkaar op; het ledenaantal groeide van zo’n tienduizend in 2006 naar ruim 25 duizend nu. Het verklaart deels het gemor binnen de partij: meer dan de helft van de D66’ers heeft nooit tegenslagen meegemaakt.

Tot nu. De gemeenteraadsverkiezingen gingen roemloos verloren. In sommige peilingen is de regeringspartij inmiddels bijna gehalveerd. Het roept herinneringen op aan partijicoon Hans van Mierlo, die de populariteit van D66 ooit vergeleek met de vlucht van de kwikstaart: even omhoog, maar daarna volgt altijd weer een glijvlucht omlaag.

Regeren is pijn lijden, maar menig D66’er meent dat er ook onnodige fouten zijn gemaakt. In het eerste jaar van Rutte III zijn vooral de nederlagen uit het regeerakkoord zichtbaar geworden: het aanvankelijke schrappen van de dividendbelasting, het uitblijven van een ruimer kinderpardon en het afschaffen van het raadgevend referendum. ‘We kunnen heel goed laten zien wat we hebben ingeleverd’, zegt Marcel Steenman, een D66’er die bij de gemeenteraadsverkiezingen zijn wethouderspost in Castricum verloor. ‘Het is moeilijker om uit te leggen wat D66 terugkrijgt voor kabinetsdeelname.’

Ommekeer

Het partijcongres zaterdag had een ommekeer moeten zijn. De D66-top wilde mooie sier maken met de opnieuw uitgesproken milieuambities van Rutte III, maar door de beslissing van Unilever om toch niet naar Rotterdam te verhuizen, verdwijnen alle draaiboeken weer in de prullenbak. D66’ers zullen zich verdringen bij de microfoon om te pleiten voor het behoud van de dividendbelasting.

Het afschaffen van het raadgevend referendum zal ook weer opspelen. ‘Dat had nooit zo snel moeten gebeuren’, beaamt een vertrouweling van Pechtold inmiddels. ‘Een grote strategische blunder van de partijtop’, meent ook D66-prominent Boris van der Ham die nu betrokken is bij de ledenbeweging Opfrissing. ‘Waarom is er niet gewacht op die commissie Remkes die eind dit jaar met aanbevelingen komt om het democratische proces te verbeteren? Het raadgevend referendum was niet ideaal, maar je kunt het niet afschaffen zonder met een alternatief te komen.’

Van der Ham zal zaterdag een motie van treurnis steunen vanwege de gang van zaken. ‘Als je fouten maakt, moet je die onder ogen zien. Dat is de enige manier om het vertrouwen bij kiezers weer op te bouwen.’ Het ex-Kamerlid zal er ook op aandringen om de nieuwe democratiseringsvoorstellen van de fractie verder aan te scherpen. ‘Het is alleen maar gezond dat er meer debat komt.’

De fouten in het regeringsjaar zijn volgens sommige D66’ers symptoom van een groter probleem: de top rond Pechtold heeft zich losgezongen van de rest van de partij. ‘Een vast groepje is dominant’, meent Marie-Michèle Stokbroeks, een D66-fractievoorzitter uit Weert. ‘We hebben een partijleider die er al lang zit en die heeft een aantal vertrouwelingen om zich heen verzameld. Dat is logisch, maar ook lastig. Het kan geen kwaad om ook te luisteren naar andere visies en meningen.’

Idealisme

Frans van Drimmelen, een Haagse lobbyist die achter de schermen al jaren een belangrijke rol speelt bij D66, meent dat er ‘een herbronning over de manier van politiek bedrijven’ moet plaatsvinden. ‘De partij heeft zich de afgelopen jaren sterk geprofessionaliseerd. Dat heeft D66 veel gebracht, maar het is misschien doorgeslagen. Er is behoefte aan meer idealisme en bevlogenheid. Dat bewijzen de reacties op de toespraak van minister Sigrid Kaag afgelopen weekend. Ge-wel-dig. Het moet om meer gaan dan alleen het binnenhalen van puntjes. Daarom waren mensen zo dol op Jan Terlouw en Hans van Mierlo.’

Kan die herbronning plaatsvinden onder leiding van Pechtold, de man die juist de professionalisering doorvoerde en een vorm van machtspolitiek introduceerde bij het ooit voor naïef versleten D66? Van Drimmelen is ‘ongelooflijk trots’ op Pechtold, ‘maar elke leider heeft op een gegeven moment zijn beste tijd gehad’. ‘Dat is meestal na een jaar of tien. Er komt een moment dat nieuwe mensen aan het roer moeten komen. Dat gaat de komende tijd een keer gebeuren. Iedereen voelt het.’

Op basis van zijn eigen ervaring concludeert Bert Bakker dat D66 dat moment nog maar beter even kan uitstellen. De laatste keer dat een D66-partijleider tussentijds opstapte, Thom de Graaf in 2005, ontstond er al vrij snel frictie en chaos in de fractie die uiteindelijk het kabinet-Balkenende II opblies. Bakker: ‘Je krijgt altijd wrevel. Opvolgers hebben zich bovendien nog helemaal niet uitgekristalliseerd.’

Wie komt er na Pechtold?

Sigrid Kaag
 De minister voor Ontwikkelingssamenwerking is de politieke ster bij progressieve kiezers. Internationaal georiënteerd, pleitbezorger van de multiculturele samenleving, een carrière als VN-topdiplomaat achter de rug. Nadeel is dat ze amper ervaring heeft op het Binnenhof en zich nog nooit heeft bemoeid met taaie sociaal- en financieel-economische dossiers. ‘Als D66 haar naar voren schuift, wordt ze de nieuwe Job Cohen’, zo valt bij rechtse partijen te horen.

Sigrid Kaag, minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Beeld EPA

Kajsa Ollongren
 
De vicepremier kende alles behalve een soepele start. De afschaffing van het referendum kleeft aan haar, maar Pechtold is altijd een bewonderaar van geweest van Ollongren. Al in 2006 probeerde hij de voormalige topambtenaar hoog op de lijst te krijgen. De leden staken daar toen nog een stokje voor. Als Pechtold langer aanblijft, kan Ollongren in zijn schaduw weer aan statuur winnen.

Kajsa Ollongren, vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in het kabinet-Rutte III. Beeld Martijn Beekman

Rob Jetten
 
Pechtold is zeer enthousiast over de pas 31-jarige ex-D66-fractievoorzitter uit Nijmegen. Hij noemde Jetten onlangs nog ‘de beste specialist in mijn fractie’. De partijleider had de voormalige fractiemedewerker zelfs al een post in het kabinet willen geven, maar daar moest hij uiteindelijk toch vanaf zien. Het grote nadeel is dat Jetten nog maar net komt kijken als Kamerlid.

Rob Jetten, fractievoorzitter uit Nijmegen. Beeld ANP

Sjoerd Sjoerdsma
De buitenlandexpert is al zes jaar Kamerlid, leidde campagnes voor D66 en kan scherp uit de hoek komen, ook op andere politieke dossiers. Aan ambitie geen gebrek. Onduidelijk is hoeveel draagvlak hij heeft binnen de partij.

Sjoerd Sjoerdsma Beeld ANP

Jan Paternotte
Hij werd bij zijn transfer van Amsterdam naar Den Haag onmiddellijk gebombardeerd tot dé kroonprins van Pechtold. Paternotte heeft weinig ervaring op het Binnenhof, maar bleef eerder wel overeind als D66-voorman bij de zeer zwaarbevochten gemeenteraadsverkiezingen van Amsterdam in 2014. Bij een interne lijsttrekkersverkiezing kan zijn ruime ervaring als debater en campaigner van pas komen.

Jan Paternotte, dé kroonprins van Pechtold. Beeld ANP

Boris van der Ham
De outsider. Hij heeft de afgelopen maanden met zijn groep Opfrissing al een tournee langs D66-afdelingen in het land gemaakt. Volgens Van der Ham moet dat niet gezien worden als onderdeel van een lange mars richting het partijleiderschap, maar een terugkeer in de politiek sluit het ex-Kamerlid evenmin uit. Een voordeel kan zijn dat hij geen enkele binding heeft met het vooralsnog weinig geliefde kabinet Rutte III. D66’ers die genoeg hebben van de meer zakelijke politiek van ‘de Pechtold-boys’ zien in Van der Ham iemand die de oude bevlogenheid kan terugbrengen bij ‘de partij van de twijfel’. 

Boris van der Ham, de outsider. Beeld ANP Kippa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden