AnalyseCORONABOETES

Houden die coronaboetes stand bij de rechter? Juristen denken van niet

Sinds het begin van de coronacrisis zijn duizenden mensen op de bon geslingerd wegens overtreding van de noodverordening. Het is vraag of die boetes standhouden voor de rechter. Juristen denken van niet: de regels zijn onduidelijk of in strijd met grondwettelijke rechten. 

Studenten genieten van het weer op de campus Uilenstede in Amstelveen. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Drie meisjes van 16 lopen in het Vondelpark. Een van hen heeft verdriet, de anderen proberen haar te troosten. Op afstand. Een agent ziet ze lopen en geeft ze alle drie een boete.

Een bewoner van een appartementencomplex in Nijmegen heeft twee mensen op bezoek in haar binnentuin. Een passerende agent klimt over het hek en geeft ze ieder een boete.

Een stel in Amsterdam ontvangt tijdens het Paasweekend visite. Er zijn vier mensen op bezoek. De buren informeren de politie. Agenten bellen aan, komen binnen en delen zes boetes uit.

Het zijn drie voorbeelden uit de stapel van 26 dossiers die de Amsterdamse advocaat Justin Kötter op zijn bureau heeft liggen. Allemaal strafbeschikkingen die zijn uitgedeeld wegens overtreding van de corona-noodverordening, zo’n 120 boetes in totaal. En bij veel boetes kun je vraagtekens zetten, vindt Kötter.

Neem het geval van twee jongens die samen met een meisje op de hoek van een straat staan in Amsterdam. Volgens de drie waren ze elkaar toevallig tegen het lijf gelopen. Toch kregen ze een boete wegens verboden samenkomst. Het is nog maar de vraag of het Openbaar Ministerie (OM) de beschuldiging hard kan maken, zegt Kötter. Om samenkomst aan te tonen moet de politie bewijzen dat de drie een afspraak hadden om elkaar te ontmoeten. ‘Dat lijkt me nog niet zo gemakkelijk.’

Sinds het begin van de coronacrisis zijn duizenden van dit soort boetes uitgedeeld. Volgens het OM hebben agenten en boa’s tot nu toe ruim 18 duizend processen-verbaal uitgeschreven voor overtredingen van de coronanoodverordening. In 7.400 gevallen heeft dat geleid tot een strafbeschikking. Op overtreding van de noodverordening staat een boete van 390 euro voor volwassenen en 95 euro voor kinderen.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

‘Innerlijk tegenstrijdig’

Maar onder juristen groeien twijfels over de houdbaarheid van veel coronaboetes. ‘Ik denk dat die boetes massaal zullen sneuvelen als ze voor de rechter komen’, voorspelt Jan Brouwer, hoogleraar rechtswetenschap aan de Rijksuniversiteit Groningen. Volgens hem zijn veel bekeuringen uitgedeeld op basis van regels die ‘innerlijk tegenstrijdig’ zijn en op sommige punten in strijd met grondwettelijke rechten, zoals het recht op privacy en vergadering.

Zijn collega Adriaan Wierenga, gespecialiseerd in noodrecht, sluit zich daar in grote lijnen bij aan. ‘Om aan de wet te gehoorzamen, moeten burgers weten wat wel en niet mag. Dat is nu niet het geval. Ik denk dat de rechter daar heel kritisch naar gaat kijken.’

Met boetes die zijn uitgedeeld voor het ontvangen van te veel bezoek aan huis zal de rechter korte metten maken, is Brouwers overtuiging. ‘Dat is een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer. De noodverordening heeft achter de voordeur niets te zoeken.’

Het is ook niet verboden. Er is een oproep gedaan om maximaal drie bezoekers te ontvangen, maar dat is nog geen gebod. De noodverordening stelt dat er wordt opgetreden als er sprake is van ‘coronafeestjes’. Wat iets anders is dan te veel visite. Toch zijn daar wel degelijk boetes voor uitgedeeld, zegt advocaat Kötter. ‘Blijkbaar kennen boa’s en agenten de regels ook niet helemaal goed.’

Verwarring is er vooral rond samenkomsten, waar veel boetes voor zijn uitgedeeld. In artikel 2.2 van de noodverordening wordt gesteld dat bij groepen van drie of meer personen buiten anderhalve meter afstand moet worden gehouden. Veel mensen hebben dat geïnterpreteerd als dat het toegestaan is bij elkaar te komen, mits er afstand wordt gehouden.

Maar in het artikel daarvóór staat dat ‘samenkomsten’ zijn verboden. Door handhavers is dit uitgelegd als dat ‘spontane’ ontmoetingen geoorloofd zijn, maar ‘afgesproken’ bijeenkomsten van drie of meer personen niet. Ook al houden ze afstand.

‘Volslagen absurd’, noemt Brouwer dit onderscheid. ‘Alsof het virus daar verschil in maakt.’ Bovendien, zegt hij, wordt het getal van drie als maatstaf voor samenkomsten niet genoemd in de noodverordening, noch in de informatie van de Rijksoverheid. ‘Dat hebben ze zelf zo ingevuld.’

Eigenlijk, zegt noodrecht-specialist Wierenga, had de noodverordening kunnen volstaan met: houd anderhalve meter afstand, en samenkomsten van acht of meer personen zijn verboden. ‘Klaar. Het onderscheid tussen groepsvorming en samenkomsten is er met de haren bij gesleept.’

Die onduidelijkheid ondergraaft ook de positie van boa’s en agenten op straat, benadrukt hij. ‘Het draagvlak neemt af.’ Met als gevolg dat agressie tegen handhavers toeneemt.

Wet moet voor iedereen duidelijk zijn

De Nijmeegse hoogleraar Henny Sackers wijst erop dat het strafrecht het zogenaamde ‘lex certa-beginsel’ kent. Dat houdt in dat voor iedereen duidelijk moet zijn welk handelen leidt tot strafrechtelijke aansprakelijkheid. ‘Ik snap dat advocaten daarvan wel een punt kunnen maken. Hoe de rechter daarmee omgaat, is speculeren.’ Voor advocaat Kötter is het simpel: ‘Als half Nederland het niet begrijpt, dan is er ook iets mis met de regels.’

Burgers die vinden dat ze onterecht beboet zijn, kunnen verzet aantekenen bij het OM en daarna eventueel nog naar de rechter stappen. Tot nu toe is dat nog maar mondjesmaat gebeurd: in slechts zeventig van de 7.400 zaken is beroep aangetekend. Logisch, zegt advocaat Kötter. Niet iedereen heeft trek in juridische procedures. ‘Bijna al mijn cliënten hebben een blanco strafblad. Een gang naar de rechter levert veel stress op.’

Het is ook nog maar de vraag of je dat moet willen, waarschuwt jurist Wierenga. Als coronaboetes massaal voor de rechter worden gebracht, is dat een grote belasting voor het justitieapparaat. ‘Ik denk dat het OM er verstandig aan doet een selectie te maken van alleen de overduidelijke overtredingen. Niet mensen die met z’n vieren een taartje zitten te eten op anderhalve meter afstand.’

Volgens het Parket-Generaal van het OM wordt nu ook al een eerste schifting gemaakt: 40 tot 60 procent van de processen-verbaal worden teruggestuurd met het verzoek om nadere aanvulling. Dat is veel. ‘Maar dat betekent niet dat ze zijn afgekeurd’, benadrukt een woordvoerder. Daarbij gaat het vooral om administratieve formaliteiten.

Veel problemen hadden voorkomen kunnen worden als de noodverordening duidelijker geformuleerd was, zegt Wierenga. Dat de regels in het begin niet glashelder waren, is begrijpelijk: er was haast geboden. ‘Maar we zijn inmiddels twee maanden verder.’

Het kabinet heeft een wet aangekondigd om de coronaregels een betere juridische basis te geven. Maar die is nog in de maak. Ondertussen zitten we met de brokken, aldus Wierenga. ‘We hebben een probleem dat niet eenvoudig valt op te lossen en sowieso tot een onbevredigende uitkomst leidt.’

Je spreekt af met twee vrienden in het park, mag dat?
De coronaregels zorgen al weken voor verwarring in Nederland. Want wat mag wel en wat mag niet?

Politiek is kritisch over coronaboetes: ‘Burgers, teken bezwaar aan’
In de politiek groeit het ongemak over wellicht onterecht uitgedeelde coronaboetes. SP en PvdA willen dat het Openbaar Ministerie (OM) boetes kritisch onder de loep neemt om te kijken of ze terecht zijn opgelegd. GroenLinks roept burgers die zich gedupeerd voelen op om naar de rechter te stappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden