Opinie

Houd stand, desnoods met de hakken in het zand

Ik dacht dat het Westen superieur was omdat het in ultieme nood, als het eigenlijk al te laat is, de helpende hand uitsteekt, schrijft Dirk-Jan van Baar.

Dirk-Jan van Baar is historicus.
De Gobiwoestijn in Mongolië. Beeld afp
De Gobiwoestijn in Mongolië.Beeld afp

'Je lijkt steeds meer een roepende in de woestijn. Maar wat roep je precies? En tegen wie? Het is me niet duidelijk.' Bij zulk commentaar moet ik me zorgen maken. Ik dacht dat mijn kernwaarden helder waren. De rode draad van mijn betogen is altijd dat de geschiedenis verraderlijk is, en dat de westerse wereld bijeen moet blijven om daaraan het hoofd te bieden. Wie denkt dat we beter af zijn zonder NAVO en EU, zit op een dwaalspoor. Een dacht ik solide standpunt, maar blijkbaar ben ik zo onverstaanbaar geworden dat ik mij van de mainstream heb vervreemd.

Ik zal niet de enige zijn die daarmee kampt. In deze populistische tijden draait alles om media en beeldvorming. Voor zolang het duurt, want wie eerst door de media op een voetstuk is geplaatst, wordt later door diezelfde media even makkelijk tot zondebok gemaakt. Dat maakt de gunst van de publieke opinie tot een slechte graadmeter. Politici die het goed doen in de peilingen zeggen mij niks. Het gaat erom hoe ze zich houden bij tegenslag.

Westerse leiders worden vaak al afgeschreven voor ze vertrokken zijn. Barack Obama heet sinds hij in Syrië een rode lijn liet overschrijden een 'lame duck president', maar had in 2013 nog drie jaar te gaan. Het laatste uur voor Angela Merkel lijkt geslagen, hoewel zij minstens nog een jaar bondskanselier is. François Hollande is nog steeds president van Frankrijk, ondanks constant lage cijfers in de peilingen.

Zwakker

Volgens mij worden democratisch gekozen leiders zo zwakker afgeschilderd dan ze zijn. Steeds wordt hen verweten dat ze hun oren te veel laten hangen naar het kiezersvolk, of dat ze het contact met de kiezers hebben verloren. Dat kan niet beide waar zijn. President Hollande is weinig actief en drukt zich voor noodzakelijk geachte hervormingen op de arbeidsmarkt. Maar je kunt niet zeggen dat hij de kiezers negeert.

Uit alles blijkt dat het Franse volk die hervormingen niet wil en dat ook Hollande niet overtuigd is van het nut ervan. Dan is het logisch dat hij afwacht tot de conjunctuur weer aantrekt en de ondankbare Europese leidersrol aan mevrouw Merkel laat. Dat ziet er niet sterk uit, maar rationeel is het wel. Het laat zien dat de Franse regering realistisch is en minder in staat van ontkenning verkeert dan de buitenwacht denkt. Ondertussen zien vooral de Engelstalige media Marine Le Pen de macht al overnemen, maar hoe groot is die kans nu werkelijk?

De berichtgeving in de media is heel erg bepalend voor 'stemmingen', maar als er echt gestemd wordt is de uitkomst vaak anders dan gedacht. Dat zagen we in Nederland in 2012, waar de VVD en de PvdA op het laatste moment een overwinning boekten. In 2013 werd Merkel voor de derde keer gekozen tot bondskanselier, ondanks stemmingmakerij over haar reddingspolitiek van de euro. Zelfs David Cameron boekte in 2015 een verkiezingszege, om die met zijn Brexit-referendum weer weg te geven.

Kiezers houden ervan om in het stemhokje voor verrassingen te zorgen, wat de waarde van opiniepeilingen relativeert. Maar de media zijn er gek op en maken de altijd aanwezige kloof tussen volk en elite dramatischer dan die is. Zij nemen graag een voorschot op een toekomst die zelden intreedt. Dat is misleidend en zet het grote publiek op het verkeerde been.

Houdbaarheid

Neem de vluchtelingenpolitiek van Merkel. Vorig jaar werd die als humaan bejubeld, hoewel elke journalist al kon weten dat die euforie niet zou standhouden. Nu wordt het 'wir schaffen das' als feitenvrije politiek verguisd. Merkel zou over haar houdbaarheid heen zijn. Er wordt gezegd dat de bondskanselier de poort heeft opengezet zonder rekening te houden met de gevolgen.

In werkelijkheid heeft Merkel heel voorzichtig geopereerd en pas op het laatste moment een besluit genomen in een crisis die zich al jaren aankondigde. Bij gebrek aan effectief bewaakte grenzen kon zij weinig anders dan vluchtelingen die al op weg naar Duitsland waren welkom heten. Dat verraste de rest van Europa, dat smalend over wereldvreemde Gutmenschen sprak.

Maar het besluit van Merkel werd breed gedragen door de Duitse burgerij, die blij was dat 'het nieuwe Duitsland' zijn beste gezicht kon laten zien. Bedenk wat voor pandemonium er was uitgebroken als al die voor geweld gevluchte moslims op gewapende Duitse grenswachten waren gestuit. Doordat Merkel het morele voortouw nam in een crisis waarbij de rest van Europa toekeek, is er nu ook draagvlak voor maatregelen om de migrantenstroom te keren.

Mijns inziens is dit verantwoorde democratische politiek die niet de hoon verdient die nu overal klinkt, ook van mensen die hun mond vol hebben over de superioriteit van de westerse beschaving. Ik begrijp die kritiek niet. Had Merkel dan moeten laten schieten? Ik dacht dat het Westen superieur was omdat het in ultieme nood, als het eigenlijk al te laat is, de helpende hand uitsteekt. Als Merkel, wiens onverstoorbaarheid ik bewonder, vandaag een roepende in de woestijn is, dan staat zij in een eerzame traditie. Ik zou zeggen: houden zo, desnoods met de hakken in het zand.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Angela Merkel. Beeld epa
Angela Merkel.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden