Reportage

Hotspot-systeem van de EU in Italië werkt nauwelijks

Migranten die in Italië belanden, zouden worden opgevangen in hotspots. Waarom zijn er dan zo veel die niet eens van deze snelle en efficiënte superontvang hebben gehoord?

Vluchtelingenopvang Cara Mineo op Sicilië. Met de nieuwe opvangprocedure via 'hotspots' zou dit mogelijk sluiten, maar inmiddels verblijven er alweer 2.300 mensen.Beeld AFP

Hoe verder de weg van Mineo naar beneden kronkelt, hoe meer migranten je tegenkomt. Twee Pakistaanse mannen met mountainbikes staan hijgend op het hellende asfalt. Langs de eerste weilanden onder aan de heuvel staan groepjes Afrikaanse mannen in de berm te wachten op boeren met behoefte aan goedkope handen. Nog een paar honderd meter verderop wachten tientallen jonge Nigeriaanse mannen voor een van Europa's grootste asielzoekerscentra op een toerbus die ze even tussen de eindeloze weilanden zal weghalen en meenemen naar de dichtstbijzijnde stad.

'Gelukkig willen ze ons een beetje op touw nemen, want er valt hier niet veel te beleven', zegt Tony, een in het zwart geklede man van halverwege de twintig die tegen de vangrails langs de weg hangt. Hij is twee weken geleden door de Italiaanse kustwacht van een gevaarlijk vol rubberbootje gered en meteen naar Mineo gebracht, vertelt hij.

Net als de andere mannen om hem heen. Ze hebben nog geen asielformulier of asielambtenaar gezien, vertellen ze. Hun vingerafdrukken zijn nog niet geregistreerd. En van hotspots hebben ze nog nooit gehoord. 'We kwamen hier en ze zeiden dat we moesten wachten', zegt Tony. 'Dus wachten we.'

De zomer moet nog beginnen, maar al bij de eerste grote toename van bootvluchtelingen blijkt het door Europa bedachte hotspot-programma in Italië ontoereikend. Hele groepen migranten komen nooit langs de hotspots, waar ze volgens de afspraken zouden moeten worden geregistreerd als asielzoeker die kans maakt op relocatie dan wel als uit te zetten economische migrant. 'Er is niet genoeg plek', zegt de Siciliaanse politiecommandant Carlo Parini. 'En in Mineo kunnen de vingerafdrukken ook worden geregistreerd.'

Dit jaar waagden ruim 27 duizend vluchtelingen en migranten de overtocht van Noord-Afrika naar Italië. In april verdronken daarbij 500 personen en afgelopen weekend nog eens dertig. In totaal bedraagt de toename van het aantal migranten volgens het Italiaanse ministerie van Binnenlandse zaken zo'n 4,7 procent.

Mensenrechtenorganisaties en juristen zijn gek genoeg opgelucht. 'Het klinkt als een paradox, maar sinds het aantal boten is toegenomen, is de situatie minder dramatisch', zegt hoogleraar asielrecht Fulvio Vassallo Paleologo. 'Juist omdat de migranten niet meer naar de hotspots gaan.'

Een asielzoeker rijdt op een fiets bij het opvangcentrum in Mineo.Beeld AFP

Economische migranten

Al kort nadat de Italianen eind vorig jaar drie van de zes afgesproken hotspots in gebruik namen - in Pozzallo, Trapani en Lampedusa - sloegen mensenrechtenorganisaties alarm. De scheiding van asielzoekers en economische migranten bleek er grotendeels afhankelijk van de antwoorden die de net uit het water geredde nieuwkomers invulden op een lijst met vragen over wat ze in Italië kwamen doen.

Vinkten ze 'werken' aan dan kregen ze al snel de stempel 'economische migrant', ook als ze wel degelijk kans maakten op asiel. Lokale katholieke vrijwilligers vonden die migranten vervolgens dwalend in Siciliaanse buitenwijken terug, nadat de politie ze zonder geld voor een treinkaartje op bus- en treinstations achterliet met een document waarop stond dat ze het land binnen zeven dagen moesten verlaten.

'Dat komt nu nog steeds wel een enkele keer voor, maar ik heb nu ook cliënten die gewoon in Mineo deze documenten kunnen aanvechten', zegt Paleologo, die de migranten met zijn studenten aan de universiteit van Palermo juridische bijstand biedt. 'Een tijdje terug had men het over de sluiting van Mineo, maar nu zitten er weer 2.300 migranten.'

Beeld de Volkskrant

Voor de ingang van het asielzoekerscentrum staan Italiaanse militairen, maar iedere asielzoeker mag er na het scannen van een pasje gewoon in en uit lopen. Een stel Engelse jehovagetuigen met sabbatical heeft van de gelegenheid gebruik gemaakt om de asielzoekers op meegebrachte campingstoeltjes filmpjes over Jezus te tonen.

Een drietal mannen uit Ivoorkust en Senegal vertelt dat ze nooit van plan waren naar Europa te komen, maar vertrokken vanwege het geweld in Libië. 'Ik ben een jaar lang vastgehouden door de Libische politie', zegt Doumboua, uit Ivoorkust. 'De politie en werkgevers slaan je en dreigen je ieder moment te arresteren of te ontvoeren. Het is er veel te gevaarlijk en wie door de woestijn terug naar huis gaat, verdwaalt en sterft. Daarom ben ik op de boot gestapt en zal ik mijn verdere leven in Italië doorbrengen.'

Zijn vriend Dialy uit Senegal heeft een vergelijkbaar verhaal, maar is iets anders van plan. 'Ik wil naar Frankrijk', zegt hij. 'Zodra ik mijn documenten heb, vertrek ik.'

Geen vertrouwen

De Europese commissie tikte de Italianen in februari op de vingers omdat niet alle zes afgesproken hotspots zijn opgericht en de uitzettingen van economische migranten niet op gang kwamen.

Italië's buurland Oostenrijk vreest dat de migrantenstromen die vorig jaar vanuit Griekenland zijn grens over kwamen, dit jaar vanuit Italië zullen komen. Nu de zee kalmer wordt en de route van Turkije naar Griekenland is afgesloten, verwacht het zo'n 300 duizend migranten. Vertrouwen dat de Italianen die in de opvangcentra houden hebben ze niet. Ze zijn al begonnen met extra grenscontroles en voorbereidingen om in geval van nood de Brennerpas af te sluiten.

'Een schande', volgens de Italiaanse premier Matteo Renzi. De Italianen voelen zich in de steek gelaten. Tegelijk met de introductie van het hotspot-programma besloten de EU-landen ook dat Griekenland en Italië zouden worden ontlast en asielzoekers uit Syrië, Irak en Eritrea naar de andere lidstaten mochten sturen. Van de 40 duizend asielzoekers die van Italië zouden worden overgenomen, zijn tot nu toe niet meer dan 560 op het vliegtuig gezet.

Migrants stand in a street outside the Cara Mineo, a hosting centre for asylum seekers Migranten staan op straat bij het Cara Mineo, een opvangcentrum voor asielzoekers.Beeld AFP

'De lidstaten bieden maar beperkt plekken aan, de procedures zijn erg traag en wij kunnen alleen Eritreërs overplaatsen', zei Mario Morcone, de Italiaanse ambtenaar die verantwoordelijk is voor het Italiaanse migratiebeleid, onlangs tegen persbureau Reuters. 'Syriërs komen hier niet en Irakezen ook niet. In zijn geheel is de reactie niet waar we om hadden gevraagd.'

Ook hoogleraar asielrecht Paleologo maakt zich zorgen. 'Het gaat om een groot aantal mensen en Italië moet de last dragen', zegt hij. 'In heel het land staat de opvang weer onder druk. Zoals ieder jaar. We hopen telkens dat het beter wordt, maar het gebeurt niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden