Horen, zien en zwijgen

Of het Brussels Philharmonic de muziek voor de zwijgende film 'The Artist' wou inspelen. Tuurlijk, maar wel met Ernst van Tiel als dirigent.

VICTOR DE KOK

The Artist, een nostalgische ode aan de zwijgende film, was de verrassing van 2011. Zes Golden Globe-nominaties verdiende de film van Franse makelij, waaronder die voor beste soundtrack. En ook voor de Oscars wordt hij steevast getipt. De Nederlandse dirigent Ernst van Tiel leidde het orkest dat de muziek voor de zwart-witfilm inspeelde. The Artist onderstreept de magie van filmmuziek, vindt hij. En dat was hoognodig. 'Als Wagner leefde in de tijd van film, had hij zeker filmmuziek geschreven.'

Het Belgische orkest Brussels Philharmonic werd begin 2011 benaderd door de productiemaatschappij van The Artist. Of het de muziek van de Franse componist Ludovic Bource voor de film wilde inspelen. Natuurlijk, was het antwoord, maar dan wel met Ernst van Tiel als dirigent.

Dat was geen vriendendienst: Van Tiel heeft de nodige ervaring als dirigent van een filmorkest. De muziek bij Alexander Nevski (1938), een film over de gelijknamige Russische heerser, begeleidde hij in concertzalen van Sint-Petersburg tot Parijs. Vorig jaar oktober opende hij met het Orchestre National De Lyon het filmfestival Lumière in Lyon. Met de muziek van Carl Davis flankeerde zijn orkest de film The Four Horsemen of the Apocalyps.

De muziek van deze Amerikaanse oorglogsfilm uit 1921 vindt hij ontzettend mooi, Van Tiel komt er superlatieven voor tekort. Maar wie echt van filmmuziek wil genieten, zegt de dirigent, moet het zien met een live orkest. 'Dan verwordt een film tot de ultieme kunstvorm, net zoals een opera dat kan zijn. Alles komt bij elkaar: muziek, regie, zang, decorbouw, het literaire verhaal. Je bent getuige van de creatie, onderdeel van het ontstaan.'

Van Tiel, woonachtig in het dorpje Tienhoven in de buurt van Utrecht en gastdirigent voor orkesten door heel Europa, experimenteerde als klein kind al met filmpjes door er andere geluidsbanden onder te zetten. 'Zowel het beeld als de muziek veranderde dan. 1 plus 1 is in dit geval 3: de combinatie van de twee creëren een extra dimensie die beeld en geluid overstijgen. Daarom is het voor componisten en musici zo interessant om met film te werken.'

Toch, hoe krachtig het pleidooi ook van Van Tiel, de filmmuziek als kunstvorm blijft een ondergeschoven kindje, zeker wat betreft live uitvoeringen. 'Het blijft een dubieuze kunstvorm', ontglipt het Van Tiel. 'Nou ja, dubieus. Er is minder aandacht voor en daardoor is het minder gewaardeerd. En dat is onterecht. Veel grote componisten, tot Igor Stravinsky aan toe, schreven muziek voor films. Het is natuurlijk ook een financiële kwestie, een uitvoering door een orkest is een flinke aangelegenheid.'

Voor de liefhebber van live uitgevoerde filmmuziek is het inderdaad behelpen in Nederland. Het jaar is nog maar net begonnen of het hoogtepunt zit er alweer bijna op. Vrijdag staat de zwijgende Russische klassieker De buitengewone avonturen van Mr. West in het land der Bolsjewieken (Lev Koelesjov, 1924) op het programma, uitgevoerd door het Metropole Orkest in het Amsterdamse Muziekgebouw aan 't IJ. De satirische film, over een Amerikaan die de Sovjet-Unie bezoekt, opende vorig jaar het Internationaal Filmfestival Rotterdam en werd zo goed ontvangen dat hij nog eens wordt vertoond. De muziek is opnieuw gecomponeerd door zeventien Nederlandse componisten en van Tiel dirigeert het muziekstuk.

'Op een duistere manier zijn ze tot een eenheid gekomen. Ik kon me er niet zoveel bij voorstellen hoe zeventien componisten zo'n complex muziekstuk tot een geheel konden brengen. Het had door één iemand gemaakt kunnen zijn.'

Omdat hij achter hun muziek staat, klimt Van Tiel vrijdag het podium op om als dirigent de juiste steun aan de muzikanten te geven. Hij beleeft dan de film echt, maar tegelijkertijd moet hij zich focussen om de tempi - de fasen van het muziekstuk - met het beeld te laten corresponderen. Hij dirigeert zonder clicktrack, een meetapparaat om de film gelijk te laten lopen met de muziek. 'Het moet organisch blijven, anders ben ik te academisch bezig. Het gevoel van het moment moet ik kwijt kunnen in de muziek.' Hij heeft een belangrijke rol als dirigent, maar het is bovenal een dienende rol, benadrukt Van Tiel. Naar de muziek van de componist, de muzikanten en de regisseur en acteurs.

Zo duidelijk was ook de rolverdeling tijdens het productieproces van The Artist. 'Ik heb het er met Ludovic Bource, de componist, over gehad wat hij bij de beelden en de muziek dacht. Dat probeer ik dan te vertalen naar het orkest. Mijn aanwijzingen gaan vooral over meer drama in het stuk, of minder romantiek.'

De muziek van The Artist is een verhaal op zichzelf, beklemtoont Van Tiel. 'Je hoeft de film niet te zien om het drama ervan te beleven. Vooral het moment dat de hoofdpersoon de relativiteit van zijn eigen succes beseft, zijn eigen ego afkorft, is op meesterlijke wijze naar de muziek vertaald. De muziek is een compositie van spanningen die corresponderen met de beelden, maar de compositie blijft ook overeind zonder beeld. Dat kan niet elke componist.'

Het moge dan ook duidelijk zijn op wiens naam de eventuele Golden Globe voor beste soundtrack, of beter nog, een Oscar komt te staan. 'Uiteindelijk is de muziek door Bource' inspiratie ontstaan. Maar het Brussels Philharmonic en ik gaan dan natuurlijk wel mee om de prijs in ontvangst te nemen. Zonder ons was het ook niet gelukt. Ach, het belangrijkste is dat de filmmuziek als kunstvorm weer eens goed in het zonnetje staat.'

De buitengewone avonturen van Mr. West in het land der Bolsjewieken is vrijdag te zien in het Muziekgebouw aan 't IJ in Amsterdam. Aanvang: 19.15, kaartje: 26,00 euro.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden