NieuwsKarikaturen van Joden

Hoorntjes en haakneuzen: de terugkeer van antisemitische karikaturen is eeuwenoud

Grote neuzen waren eeuwen geleden een symbool van zondigheid. Na verloop van tijd kregen ze een Joodse connotatie.

De karikaturen van Joden gaan lang terug.Beeld BELGA

In het jaar 1233 krabbelde een blijkbaar wat verveelde klerk van de Engelse koning Henry III een zonderlinge tekening in de marge van een belastingkwitantie: een gekroonde man met drie gezichten torent uit boven een kasteel, belaagd door demonische figuren met hooivorken, haakneuzen en hoorntjes op hun hoofd.

De man met de kroon moest de steenrijke Joodse geldschieter Isaac van Norwich voorstellen. Dat de tekenaar hem vereeuwigde met drie gezichten was een knipoog naar de Antichrist, die in die tijd dikwijls een drievuldig smoelwerk kreeg toebedeeld op kunstwerken, beschrijft historica Sara Lipton in Dark Mirror: The Medieval Origins of Anti-Jewish Iconography. De twee andere Joden op de tekening, Isaacs impopulaire geldinner ‘Mosse’ – met karakteristieke puntige Jodenhoed – en zijn vrouw ‘Avegaye’ – oftewel Abigaïl – vergaat het niet beter. Een gehoornde duivel tikt op hun uit de kluiten gewassen reukorganen, alsof die van zichzelf niet al opvallend genoeg zijn.

Grote neuzen

De tekening geldt als de oudst bekende anti-Joodse karikatuur. Twee van de grootste clichés van de Jodenhaat – de beschuldiging van woeker, oftewel het vragen van onredelijke hoge rente op leningen, en haakneuzen – zijn daarop al aanwezig, hoewel de imposante kokkerds van Mosse en zijn vrouw waarschijnlijk nog niet antisemitisch bedoeld waren. Grote neuzen waren destijds een algemeen symbool van zondigheid, schrijft Lipton, en kregen pas later een specifiek Joodse connotatie.

Hoewel sommige anti-Joodse stereotypes in de loop der eeuwen weer verdwenen – rood haar bijvoorbeeld, zoals dat van de Joodse dief Fagin uit Dickens’ Oliver Twist of van geldschieter Shylock in vroegere uitvoeringen van Shakespeare’s The Merchant of Venice – is de vermeende lust naar geld en macht onder Joden een constante in de geschiedenis van het antisemitisme. ‘Alhoewel ze slechts 1 procent van de aardse bevolking uitmaken, stelt hun kapitaal hen in staat de wereldkoersen, de wereldopinie en de wereldpolitiek te terroriseren’, heette het in Der ewige Jude (1940), de beruchte nazi-propagandafilm.

Joodse bankiersfamilies

Destijds waren het Joodse bankiersfamilies als de Rothschild’s en Warburg’s die volgens de nazi’s stiekem aan de touwtjes trokken op het wereldtoneel, tegenwoordig is het in sommige kringen bon ton de Joodse investeerder en filantroop George Soros af te schilderen als kwade genius achter legio sinistere samenzweringen. Hoewel Zuckerberg & co enkele jaren geleden nog een pr-bureau inschakelden voor een lastercampagne tegen Facebook-criticus Soros, komen ze hem nu tegemoet. ‘Beweringen dat Joden de wereld regeren of de media beheersen’ zijn voortaan uit den boze op het platform. 

Facebook gaat blackface verwijderen, en dus ook Zwarte Piet 
Facebook gaat Zwarte Piet verwijderen van zijn platformen. Het bedrijf met wereldwijd ruim drie miljard gebruikers gaat schadelijke stereotypes actiever bestrijden, te beginnen met het verschijnsel blackface en met clichés over Joden als woekeraars en samenzweerders.

Hoe Zwarte Piet en Black Face met elkaar verweven raakten
De zware lading van een zwart geschminkt gezicht komt voort uit de minstrel shows, die in de 19de eeuw populair werden in Amerika. Hoe zit dat met Zwart Piet?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden