Hoor hoe Iran kraakt

Vrouwen met neuscorrecties. Vrouwen die dichter bij God komen. Vrouwen die van DJ Tiësto houden. Vrouwen aan het hoofd van een bloeiende onderneming....

Rob Vreeken

Gezocht: de Iraanse vrouw. Signalement: hoofddoekje. Nadere gegevens ontbreken. Compositietekening wordt samengesteld met gebruik van de volgende portretten.

Farough Abdulazim

Farough Abdulazim
Farough (27) is typisch Noord-Teheran. Dat is niet alleen een stadsdeel, het is ook een sociologisch begrip. Het staat voor modern, liberaal, welvarend. Natuurlijk dragen Noord-Teheranse vrouwen een hoofddoekje, maar zo minimaal mogelijk. Je kunt zien dat ze liever bladeren in de Cosmopolitan dan in de koran.

Farough Abdulazim
Onder president Khatami waren de kledingregels veel soepeler, zegt Farough. ‘De kleuren waren lichter, de mantels korter, je kon de kontzak van de jeans zien. We droegen sandalen, lakten onze teennagels.’ President Ahmadinejad liet de kledingteugels aanhalen. Laatst kwam er een oekaze: te hoge laarzen zijn verboden. Het kan gebeuren dat het komiteh, de brigade voor goede zeden, je meeneemt naar het bureau en na een nachtje weer laat gaan – met kapotgesneden laarzen.

Farough Abdulazim
Niets maakt het conservatieve bewind zo impopulair als die gehate kledingvoorschriften. Farough: ‘Veel vrouwen zijn met hun uiterlijk bezig. Je zou mijn gym moeten zien: neuscorrecties, buikcorrecties, borstimplantaten. Een Amerikaanse vriendin was geschokt. Sommige van mijn vriendinnen wíllen niet werken. Fitness en de schoonheidssalon, dat is hun leven. Ze laten zich onderhouden door hun man.’

Shadi Sadr

Shadi Sadr
Ook sterk vertegenwoordigd in Noord-Teheran: de progressieve voorvechtsters van vrouwenrechten. Shadi Sadr, 34 jaar, advocate, kort haar, blauwe sjaal, is een van de bekendste. Vrouwen vormen de voorhoede van de democratische beweging.

Shadi Sadr
Onder Ahmadinejad worden de activisten geïntimideerd. Sadr zit in een nu doodstille kantoor van het geschorste Vrouwen Gemeenschapscentrum. Maart vorig jaar werd ze opgepakt bij een protest bij het Hooggerechtshof. Ze is vrij op een borg van 250 duizend dollar. ‘Hulp van een rijke oom.’ Ze laat zich er niet door stoppen.

Shadi Sadr
Jawel, de activisten hebben het zwaar. Maar dat heeft een gunstige keerzijde. ‘Door de dagelijkse pressie is de beweging juist sterker geworden. Sommige van de huidige activisten zaten ten tijde van president Khatami in het systeem. Nu ze zijn ontslagen, leren ze onafhankelijk te zijn.’

Marjan Yazdi

Marjan Yazdi
Een heel mooi meisje van 20 jaar. Zij deed hbo lichamelijke opvoeding, maar werkt als serveerster in een mondaine koffieshop, waar Engelstalige softpop uit het plafond klinkt. Haar moeder is kapster, vader werkt op kantoor.

Marjan Yazdi
‘Mijn moeder is erg progressief, ze wilde dat ik ging studeren, m’n eigen geld verdienen. Zoals zij is 50 procent van de moeders in Iran. De andere helft is conservatief, die willen dat hun dochters niet met jongens omgaan en vroeg trouwen. Dat zijn de religieuze mensen. Ik trouwen? Ik wil eerst studeren in Italië, net als mijn broer.’

Laya Saeed

Laya Saeed
Een 29-jarige vrouw met bril in een strenge zwarte chador. Ze maakt indruk: welbespraakt, perfect in Engels, intelligent, vrijmoedig. Na een tikje op de schouder: ‘Mag ik iets vragen?’. Ze wil wel eens weten wie dat is, de enige westerse man die rondloopt op een islamitische vrouwenconferentie in Teheran.

Laya Saeed
Laya Saeed werkt aan de universiteit en doet veel voor de ngo Worldwide Islamic Network of Women. Vrouwen in Iran, zegt ze, hebben niets te klagen. ‘Vergeleken met andere moslimlanden zijn ze hier het best af. Ik ben veel in andere landen geweest. Allemaal minder. In Arabische landen hebben ze helemaal niets. Saudi-Arabië, vreselijk!’

Laya Saeed
Het wemelt van de conservatieve vrouwen in chador op een tweedaagse conferentie over ‘Women, modesty and family’. Die woorden geven exact aan waarin hun wereldbeeld zich onderscheidt. ‘Modest’ betekent ingetogen, kuis, eerbaar. Moeten vrouwen dus hun plaats kennen? Nee, Laya Saeed vindt dat de islam de vrouw juist op een voetstuk plaatst.

Laya Saeed
De Een Miljoen Handtekeningen Campagne, van de progressieve vrouwenbeweging, zegt haar niets (of doet ze alsof?). ‘Misschien zijn sommige van die vrouwen ontevreden met hun gezinsleven. Of ze denken dat alle vrouwen in Amerika in het paradijs leven. De feministen willen gelijkheid. Wij willen gelijkwaardigheid.’

Darya Noury Afshar

Darya Noury Afshar
Succesvol zakenvrouw. Heel Iran kent haar winkels: IDEA, een knipoog naar IKEA. No. 1 in Iran in woning- en kantoorinrichting. Darya (44 jaar, moeder van een tienerdochter) is commercieel directeur. Met haar man heeft ze het bedrijf opgebouwd. Moeilijk, dit te bereiken als vrouw? ‘Nee. In de geschiedenis van Iran speelden vrouwen altijd een grote rol. Er is een groot verschil met de Arabische cultuur of de Turkse. Wij zijn sterker.’

Darya Noury Afshar
Met haar iets geblondeerde haar zonder hoofddoekje en haar mantelpak heeft ze wel iets van een moderne Turkse – ze studeerde en werkte elf jaar in Istanbul. Ze bladert door catalogussen: blinkende kantoren, restaurants, winkels, door haar ingericht. Honderd man personeel, van wie de meesten vrouw. ‘Die zijn accurater en betrouwbaarder.’

Darya Noury Afshar
‘Er zijn veel succesvolle zakenvrouwen in Iran. We hebben een vereniging opgericht. Het zakte in, we hadden het te druk. Wat we gemeen hebben: goede vaders en goede echtgenoten. Mannen die niet jaloers zijn.’

Darya Noury Afshar
‘Er gebeurt iets met de jeugd in Iran. Ze zijn erg slim, ze kennen de wereld. Alle jongeren in Iran spreken Engels, ze zitten op internet. Niets kan ze tegenhouden. Dat komt ook doordat hun moeders veranderen. Jongens worden niet langer voorgetrokken. Het geheim van emancipatie is de moeders veranderen.’

Kamelia Goodarzvand

Kamelia Goodarzvand
Verkoopster in kledingzaak, 21 jaar. ‘In het weekend ben ik met vrienden. Naar een club? Welke club? Natuurlijk hebben we geen club! Gewoon, bij iemand thuis. Of naar een poolcafé, of een museum. Heel soms kopen we een fles whisky. Luisteren we naar DJ Tiësto. Is hij Nederlands? Echt waar? Nee! Ik ben dol op Tiësto! En Armin van Buuren? Hij ook? Wow!’

Azam Taleghani

Azam Taleghani
Pretogen achter de bril, een zwarte chador omlijst haar gezicht. Azam Taleghani (65) is de dochter van groot-ayatollah Ahmoud Taleghani, een van de leiders van de revolutie. ‘Ik steunde de opstand tegen de sjah, zat onder hem twee jaar gevangen. Na de revolutie kwam ik in het parlement. Daar was ik van meet af aan kritisch, kwam op voor vrouwenrechten.’ Lid van het parlement, waaruit de meeste hervormers zijn weggefilterd, is ze niet meer.

Azam Taleghani
De ‘middeleeuwse monarchie’ heeft haar teleurgesteld. Ze herlas de koran, werd een van Irans belangrijkste moslimfeministes – al gebruikt ze dat etiket zelf niet. Ze richtte scholen op en de Vereniging van Moslimvrouwen.

Azam Taleghani
Namens deze organisatie bezocht ze de afgelopen een reeks VN-toppen over mensenrechten – Peking, Caïro, Kopenhagen, New York, Johannesburg en veel meer. Zij werd onderdeel van de mondiale civiel society, slorpte het nieuwe gedachtegoed op. De vrouwenagenda van Peking is haar leidraad. ‘Maar het gezin blijft voor mij heilig.’

Shahid Zadeh

Shahid Zadeh
Zit met twee vriendinnen, beiden ook 19, in een fastfoodrestaurant aan één milkshake met drie rietjes. Een religieus meisje uit een religieuze familie. Shahid is ‘trots op de islam’, zegt ze. Dagelijks leest ze in de koran, bidden doet ze vijf keer per etmaal. ‘Om dichter bij God te komen’, net als toen ze twee jaar geleden haj deed in Mekka.

Shahid Zadeh
Ook chatten doet ze graag, ze studeert bedrijfskunde en wil bankmanager worden. Huisvrouw zijn lijkt haar maar niks. ‘Mensen die de islam niet kennen, zeggen dat de islam de vrouw binnenhoudt. Onzin. Man en vrouw zijn gelijk, ze moeten naar elkaar luisteren. Als moslimvrouw zeg ik: de islam is de beste religie ter wereld.’ Kijk eens naar andere landen, zegt Shahid – beschermen die hun vrouwen zo goed dan? ‘Vrouwen worden daar in de media gebruikt als speelgoed, als seksueel object.’ Ooit zag ze zulke smerigheid op het internet. Dat nooit meer, ‘al kreeg ik 1 miljoen toman’.

De Iraanse vrouw

De Iraanse vrouw
Zo krijgt geleidelijk het signalement van de Iraanse vrouw vorm. Sommige bouwstenen ontbreken nog. Het portret van de traditionele dorpsvrouw op het platteland. Of de volkse vrouwen uit Zuid-Teheran die hun geld verdienen in de huisnijverheid.

De Iraanse vrouw
Maar ook zij veranderen, zegt Azadeh Kian-Thiebaut, een Iraanse sociologe aan de Sorbonne. ‘Moeders uit de lagere klassen moedigen hun dochters aan te studeren. Zij moeten het beter krijgen.’

De Iraanse vrouw
Als er één moslimland is dat, het ayatollah-imago ten spijt, rijp lijkt te zijn voor de moderne tijd, is dat Iran wel. ‘Wie goed luistert, hoort Iran van binnen kraken’, schrijft Shervin Nekuee in De Perzische paradox. ‘De vrouwen zijn gehoofddoekt, maar hun hersenen werken sneller dan ooit.’ Nobelprijswinnares Shirin Ebadi in Iran ontwaakt: ‘Uiteindelijk heeft de Iraanse revolutie haar eigen oppositie in het leven geroepen – een natie van ontwikkelde, zelfbewuste vrouwen die opkomen voor hun rechten.’

De Iraanse vrouw
Iran is als een snelkookpan, van binnen borrelt en bruist een steeds volwassener wordende samenleving. Maar daarbovenop zit het zware deksel van een autoritair, theocratisch regime. Ooit, spoedig, zou je zeggen, moet dat deksel eraf vliegen. Waarom gebeurt dat niet? Misschien is het hedonisme van de vriendinnen van Farough een deel van de verklaring. Of het verlangen van dat meisje uit de koffieshop. Het vertrek naar het buitenland – de droomwens zowel als de feitelijke brain drain – is het gaatje in het deksel waardoor stoom kan ontsnappen. ‘Misschien wil ik wel naar Amerika’, zegt Marjan. ‘Hier in Iran kun je niet vooruitkomen. Misschien ben ik egoïstisch, maar ik ga liever weg dan te wachten op verandering.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden