Hoop, vreugde en veel ellende

DE EERSTE GROTE zwarte Amerikaanse fotograaf was James van der Zee (1886-1983), die vanuit zijn studio in Harlem meer dan een halve eeuw foto's maakte van de lokale zwarte gemeenschap....

Het Metropolitan Museum of Art in New York maakte een grote tentoonstelling van zijn oeuvre. Van der Zee liep al tegen de tachtig, toen hij werd opgenomen in de eregalerij van belangrijke Amerikaanse fotografen en onder meer door de toenmalige president Carter werd ontvangen.

Van der Zee was geen betrokken fotograaf in de ware zin van het woord. Hij fotografeerde in Harlem voornamelijk de zwarte middenklasse; hij legde geen misstanden vast. Hij vereeuwigde vanaf 1914 een 'gesloten' wereld, een wereld van apartheid - op zijn foto's zijn nauwelijks blanken te zien. En passant kreeg hij ook schrijvers als Langston Hughes en activisten als Marcus P. Gravey, de grondlegger van de 'Back to Africa-movement', voor de camera.

Een andere zwarte fotograaf, Gordon Parks, inmiddels 85 jaar oud, stapte vanaf de jaren veertig wél over de onzichtbare lijn. Hij fotografeerde eerst voor Roy Strykers Farm Security Administration, het instituut dat de crisisjaren in de VS op indrukwekkende wijze documenteerde, en ging later voor modebladen en het grote Life werken.

Parks - een veelzijdig kunstenaar, die ook speelfilms als Shaft regisseerde en romans, symfonieën en pianoconcerten schreef - fotografeerde ook 'blanke' onderwerpen, maar verried daarnaast zijn afkomst niet. De fotograaf, in zijn jeugd in Kansas vaak slachtoffer van bruut racisme, was meer concerned dan Van der Zee: zijn foto-essays voor Life over Malcolm X, de Black Panthers, Eldridge Cleaver, Martin Luther King en bokser Cassius Clay behoren tot het beste dat er in deze eeuw is gemaakt. Parks gaf de zwarten in het voor de blanke middenklasse bedoelde magazine een gezicht.

Parks schreef het voorwoord in het nieuwste boek van de zwarte Amerikaanse Magnum-fotograaf Eli Reed (geboren in 1946). De oude meester ziet hoopvolle veranderingen sinds zijn eigen tijd, maar moet zich toch ook nog steeds bedienen van woorden als 'armoede, moord, onrust, rellen, racisme'. Er is veel veranderd, maar veel is er ook níet veranderd. De camera kan helpen, meent Parks, kan een wapen zijn in de strijd 'tegen de ontberingen die de zwarten nog dagelijks ondergaan'.

Reed begon voor zijn project, dat hij Black in America noemde, zestien jaar geleden te fotograferen. Toen hij begon, hoopte hij dat de strijd voor de zwarten eindig zou zijn, dat er betere tijden achter de horizon zouden liggen. Maar, helaas, 'het einde van de strijd, waar ik zo op hoopte, was nergens te zien'. Hij verhaalt van rellen, van de Ku Klux Klan, van de zeer slechte levensomstandigheden, van de gangs.

Er waren tijden, schrijft hij, dat hij zich vol afschuw wilde afkeren van zijn project. Maar gelukkig waren er 'ook momenten van vreugde', zoals de Million Man March in 1995 in Washington. Maar dan waren er weer rellen in Crown Heights in Brooklyn of de onlusten na de uitspraak in de rechtszaak-Rodney King. Zijn laatste zin: 'De situatie in de VS is niet goed, maar ik blijf optimist.'

In zijn boek heeft Reed, die voor Magnum veel in Libanon en Afrika fotografeerde, die ambivalente gevoelens goed samengebracht. Er is hoop (foto's van succesvolle zwarten in de sport), er is vreugde (bruiloften, feesten), maar er is ook heel veel ellende (begrafenis van scholieren die bij een willekeurige schietpartij zijn omgekomen, en die nietsontziende armoede in de getto's).

Reed trok gedurende anderhalf decennium met zijn camera door de VS, een land waar nog steeds verkapte apartheid bestaat. Hij fotografeerde overal, tot zelfs bij een zwarte rodeo, maar op zijn foto's is, net als op het werk van voorganger Van der Zee, nauwelijks een blanke te zien. Er kan maar een conclusie zijn: er is niet één VS, er zijn er twéé.

Black in America is een waardig document, dat een indringend beeld geeft van het zwarte deel van de Verenigde Staten. In naam mag er sinds de dagen van Van der Zee en de jonge Gordon Parks veel veranderd zijn, onderhuids broeit nog steeds dat ongemakkelijke racisme. Het boek van Reed is af, zijn project is nog lang niet klaar.

Rolf Bos

Eli Reed: Black in America.

Norton; 176 pagina's; ¿ 76,55.

ISBN 0 393 03995 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden