Hoop voor verloren generaties: het komt wel weer goed

Nu de werkloosheid stijgt, duikt de term 'verloren generatie' weer op. Maar bestaat zoiets wel? In 1981 sprak Volkskrant-journalist Peter de Waard vijf jonge werklozen voor Dagblad Kennemerland. Met hun generatie liep het goed af, maar geldt dat ook voor de huidige jonge werklozen? 'Er komt altijd wel weer een baan.'

De werkloze piloot (27) probeert met een baan in de catering 140 duizend euro studieschuld af te lossen. De invaljuf (23) werkt bij elektronicaketen BCC omdat ze in de schoolvakanties niet wordt doorbetaald. De werkloze communicatiedeskundige (24) overweegt op stagebanen te solliciteren. De administratief juridisch medewerker (24) op het hoogste mbo-niveau heeft tijdelijk werk voor één dag per week. Hij merkt bij zijn zoektocht dat er veel meer vraag is naar hbo'ers.


Frank Dekker, de werkloze piloot, noemt zichzelf en zijn leeftijdsgenoten een 'verloren generatie'. 'Mbo'ers komen niet aan de slag doordat hbo'ers hun baantjes inpikken. Zo krijgt niemand te doen wat hij zou willen. En we zitten met veel mensen in hetzelfde schuitje.'


Jongeren hebben in de aanhoudende crisis grote moeite de arbeidsmarkt op te komen. De jeugdwerkloosheid is terug op het niveau van de jaren negentig, alleen in de jaren tachtig van de vorige eeuw was ze hoger. Toen ook ontstond het spookbeeld van een verloren generatie: jongeren met wie het nooit meer goed zou komen. Wat is er terechtgekomen van die verloren generatie? En zijn de huidige werkloze jongeren ook verloren? De uitgangspositie van de jeugd van tegenwoordig is in elk geval niet gunstig. Het werkloosheidspercentage is nu weliswaar lager dan destijds, maar de arbeidsmarkt is ingrijpend veranderd. Eind november zaten 119 duizend jongeren tot 25 jaar (met 13,7 procent de grootste groep) zonder werk. In 1983 zaten er 120 duizend jongeren (17,9 procent) thuis op de bank.


'Er werd toen veel over de verloren generatie geschreven', zegt de Amsterdamse historicus Jouke Turpijn en auteur van 80's dilemma over de sociale veranderingen van die periode. 'Men maakte zich zorgen over jongeren die als krakers, autonomen en punkers protesteerden. De elite was bang dat grote groepen jongeren zich tegen de maatschappij zouden keren. En de patatgeneratie ontstond: lethargie werd gezien als een zo mogelijk nog groter probleem. De jongeren van nu hangen niet rond, zijn minder zichtbaar, zitten achter hun computer. Het begrip verloren generatie zegt vooral veel over de elite van nu: zij kwamen zelf destijds wel op de arbeidsmarkt.'


Er bestaat niet zoiets als een verloren generatie, vindt Turpijn dan ook. 'Toen niet en nu niet. Dan moet een groep mensen in dezelfde leeftijd, met dezelfde ervaring en scholing hetzelfde meemaken. Dat zie ik niet. Je kunt misschien wel spreken van verloren mensenlevens, maar dat geldt niet voor de hele generatie van toen.'


Wie de groep jeugdwerklozen uit de jaren tachtig op de arbeidsmarkt volgt, kan inderdaad constateren dat 'de verloren generatie' haar aanvankelijke achterstand na twintig jaar heeft ingelopen (zie grafiek). 'Na tien jaar is er nog wel een verschil in werkloosheid en werkgelegenheid', zegt de Tilburgse hoogleraar arbeidseconomie Jan van Ours, die in 2009 de verloren generatie van de jaren tachtig onder de loep nam. 'Na twintig jaar is de kloof verdwenen. Weer vijf jaar later is de arbeidspartcipatie zelfs hoger. Er is dus geen reden om het over een verloren generatie te hebben, al heeft het lang geduurd voordat de achterstand werd ingelopen.'


Dat de werkloosheid onder jongeren hoger is dan onder ouderen is niet meer dan logisch, legt Van Ours uit. Jongeren komen na hun opleiding nu eenmaal de arbeidsmarkt op, ook als het economisch slecht gaat. 'Dan worden er minder mensen aangenomen terwijl ouderen met een baan blijven zitten waar ze zitten. En zo stijgt de jeugdwerkloosheid. Maar als de economie opleeft, profiteren jongeren ook als eersten. Ze worden aangenomen, terwijl oudere werknemers nog de kat uit de boom kijken.'


Maar de jongeren van nu hebben op de arbeidsmarkt wel veel meer concurrentie gekregen dan indertijd, niet in de laatste plaats van zichzelf. 'In de jaren tachtig was de studiefinanciering veel rianter. We hebben geen harde cijfers, maar ik vermoed dat studenten nu vaker dan destijds een baan zoeken omdat ze geld nodig hebben', zegt Peter Hein van Mulligen, econoom van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).


In de jaren tachtig waren er bovendien relatief weinig werkende vrouwen. Die kwamen pas in de jaren negentig in groten getale de arbeidsmarkt op. Ook ouderen staan meer dan voorheen te dringen. We moeten langer doorwerken, de pensioenleeftijd gaat stapsgewijs omhoog. In de vorige eeuw konden 55-plussers aan werkloosheid ontsnappen via vut, het vroegpensioen. En anders werden ze met instemming van politiek en sociale partners afgekeurd via de WAO om hun inkomen tot aan hun pensioen min of meer veilig te stellen.


Nu horen juist ook veel ouderen tot het groeiend legioen van 552 duizend werklozen (stand eind november, de laatst beschikbare CBS-cijfers).


De opkomst van flexibele contracten versterkt de positie van jongeren ook niet, vindt Dennis Wiersma van FNV Jong. 'Jongeren werken nu veel meer in tijdelijke banen. Zo vangen ze de eerste klappen van de crisis op. Ook werken ze vaak onder hun niveau en in minder uren dan ze zouden willen. Veel werkende jongeren hebben daardoor moeite om rond te komen. Ruim vijftigduizend jongeren die op zichzelf wonen, verdienen niet meer dan het minimumjeugdloon', zegt Wiersma. 'Met het komt wel goed als de economie straks aantrekt doe je de jongeren tekort. De werkloosheid loopt nog tot 2017 op.'


Verloren of niet, wie werkloos wordt loopt littekens op, zegt de Nijmeegse socioloog Maarten Wolbers. 'Jongeren die beginnen met een tijdelijke aanstelling of werkloosheid verdienen 10 procent minder dan de anderen en het duurt zes jaar voordat ze die achterstand hebben ingelopen.'


Wolbers signaleert nog een verschil. 'Werkloze mannen stellen partnerkeuze en gezinsvorming uit. Vrouwen, althans Nederlandse, doen dat precies andersom. Als zij werkloos zijn geworden, zoeken ze zekerheid in relatie of gezin.'


Je kunt niet uit de schoolboekjes citeren en zeggen: het kost tijd, maar het komt wel weer goed, zegt de Tilburgse hoogleraar arbeidsmarkt Ton Wilthagen. 'Economie en arbeidsmarkt verkeren in een vrij uitzonderlijke situatie en we hebben geen idee wanneer dat verbetert. Nederland heeft op dit moment een van de slechtst presterende economieën van Europa. Met Portugal hebben we de minste groei en er is geen aanwijzing dat de arbeidsmarkt de komende twee, drie jaar verbetert. Dan is deze groep ouder en op de arbeidsmarkt geen jongere meer. Er is een wonder nodig voor een betere positie.'


Van Ours blijft optimistisch. 'Mensen zullen krassen oplopen, maar daar moet je verstandig mee omgaan. Het is vervelend voor wie werkloos wordt. En de cijfers zijn nu hoog. Maar werkloosheid is niet statisch. De 552 duizend werklozen van nu zijn over een maand, bij gelijke cijfers, niet dezelfde mensen. Dat geldt ook voor de jeugdwerkloosheid.'


Nederland heeft als voordeel dat de arbeidsmarkt flexibel is en goed functioneert, zegt Van Ours. Als de economie aantrekt, zijn de effecten snel merkbaar. En zeker in vergelijking met Europa is de werkloosheid nog altijd laag. 'Dat is ook goed voor jongeren. Ik zie echt geen reden tot paniek. In de jaren tachtig heeft het ook drie, vier jaar geduurd. En vergeet niet: door de vergrijzing gaan de komende jaren behoorlijk wat werknemers met pensioen. Die laten banen achter die moeten worden opgevuld.'


'Ook van omwegen in je loopbaan leer je veel'


Generatie 1981 Bernadette Berkhout


(54) Uitgeest


werkloos bibliothecaresse, toen 23. Hing wekelijks aan de telefoon bij uitzendbureaus, maar dat leverde weinig op.


medewerker informatie en advies Bibliotheek IJmond Noord, in de vestigingen Heemskerk en Uitgeest.


'Een maand voordat het stuk in 1981 in de krant kwam, had ik gesolliciteerd, bij de bibliotheek van het gemeentearchief in Alkmaar. Je moest toch iets. Eigenlijk wilde ik daar helemaal niet werken, ik had de jeugdopleiding gedaan en wilde ook alleen maar op de jeugdafdeling van een openbare bibliotheek werken. Een maand na het artikel kreeg ik die baan bij het archief.


'Toch heb ik met veel plezier in Alkmaar gewerkt. De archiefcollectie was prachtig. Na ongeveer anderhalf jaar hoorde ik dat er een vacature was bij de bibliotheek in Heemskerk. Tot mijn grote vreugde werd ik daar aangenomen. Mijn werk in Alkmaar was trouwens onzeker, die baan was ontstaan uit arbeidstijdverkorting. Zo werden toen banen voor jongeren gecreëerd. Maar ja, zou dat blijven bestaan?


'In de openbare bibliotheek speelde iets soortgelijks: ik was er net of er moest al bezuinigd worden. Ik was natuurlijk als laatste gekomen. Dat voelde onzeker, het ging ook ten koste van het plezier in mijn werk, merkte ik. Dat moest ik dus anders doen. Ik ben nog een tijdje laatst ingekomen gebleven, maar heb het meer kunnen loslaten.


'Ik voel me geen verloren generatie. Het is zoals mijn man zegt: wat ik doe is mijn hobby en ik krijg er nog voor betaald ook. Vorig jaar was ik zelfs 25 jaar in dienst. Ik ben er even tussenuit geweest, na de geboorte van onze twee zonen. Wel grappig trouwens: ik werkte 23 uur en toen onze oudste was geboren, wilde ik minder gaan werken. Daar zou je nu toch niet zo over denken.


'Eigenlijk moet je er gewoon voor gaan. Doen wat je graag wilt doen. Toen mijn moeder jong was, waren er ook veel werklozen, vertelde ze laatst. Er komt altijd wel een kans. Soms gaat het misschien met omwegen, maar daar leer je ook van. Nu zie je wel mensen die echt in de verkeerde hoek zitten.


'Voor onze kinderen is alles veel onzekerder'


Generatie 1981 Petra Holla


(53) Beverwijk


werkloos onderwijzeres, toen 21. Schreef in korte tijd dertig sollicitatiebrieven, was dan soms een van de 240 sollicitanten


leerkracht op De Zeearend (speciaal basisonderwijs) in Beverwijk


'Ik ben ongeveer een jaar werkloos geweest. Ik heb wel veel invalbaantjes gehad, vaak maar voor een paar dagen. Daar was ik op een gegeven moment klaar mee, en toen ben ik teruggegaan naar een van de scholen. Geef me alsjeblieft iets te doen, desnoods als vrijwilliger, zei ik. Ik wilde gewoon iets te doen hebben.


'Zo ben ik begonnen als remedial teacher op de Prins Bernhardschool in Beverwijk, een lomschool, voor kinderen met leer- en opvoedingsproblemen. Twee dagen per week begeleidde ik kleine groepjes leerlingen. In die tijd lukte het vaak nog leerachterstanden weg te werken, zodat kinderen teruggeplaatst konden worden op een reguliere basisschool. Kinderen die nu in het speciaal basisonderwijs komen, hebben vaak een complexe problematiek.


'Na een half jaar kwam er een baan vrij, en die was voor mij! Eigenlijk ben ik al die tijd op dezelfde school gebleven. Er zijn de nodige fusies geweest. Van vier scholen is er nog één over, de Zeearend. Van de 23 groepen die we hadden zijn er nog acht over. Leerlingen blijven nu zoveel mogelijk in het gewone onderwijs. In al die jaren, met al die fusies, stond ik op veel afvloeiingslijsten, maar was steeds toch niet aan de beurt.


'Een verloren generatie, daar geloof ik niet zo in. Toen niet, nu ook niet. Ik voelde me soms wel down als ik niets te doen had. Maar na een jaar had ik een vaste baan, anderen deden er misschien twee jaar over. Carlo, mijn man, en ik zijn ook gewoon gaan samenwonen. Hij liep nog stage, deed hbo-biochemie. We hadden samen denk ik 500 gulden, en huurden in Wijk aan Zee een zomerhuisje voor 200 gulden per maand. We hadden ook niet veel nodig.


'Uiteindelijk lukte het wel. Voor onze kinderen is de situatie veel ernstiger. Er is nauwelijks nog aan vast werk te komen. Twee van onze drie dochters hebben een hbo-opleiding afgerond, Lianne is onderwijzeres en valt vooral in, Ilse (22) werkt ondanks haar hbo-opleiding toerisme in de horeca, in haar studentenbaan. Het is nu veel onzekerder.'


Generatie 2013


Kimberly Otte (24)


Nederhorst den Berg


Hbo-communicatie


Werkloos: sinds zomer 2012


Verdient: 0 tot 200 euro (met oppaswerk)


'Ik maak me wel een beetje zorgen. Als je bent afgestudeerd, begint de rest van je leven. Dus niet. Ik heb heel lang vakantie, en geloof me, dat is niet leuk. In de communicatie is weinig werk. Ik heb twee hbo-opleidingen gedaan, communicatie en cross-mediale communicatie. Ik denk erover alleen mijn mbo-diploma op mijn cv te zetten. Kleine bedrijven kunnen hbo'ers niet betalen. Ik hoef echt geen droombaan, ik wil gewoon aan de slag. Op een vacaturesite zijn 98 van de 100 pagina's banen voor stagiairs. Misschien dat ik daarop dan maar solliciteer. Of ik ga volgend jaar naar het buitenland om een taal te leren. Dat geeft meerwaarde.'


Frank Dekker (27)


Amersfoort


Piloot


Werkloos: sinds 2010


Verdient:9 euro per uur (catering); studieschuld 140.000 euro


'Ik had de pech dat ik piloot werd bij een bedrijf dat twee jaar later failliet ging. Ik heb 550 vlieguren, maar in deze tijd moet je minimaal 1.500 uren hebben, anders kom je er niet tussen. Ik heb een nulurencontract bij een cateraar om mijn studieschuld af te lossen, ik ben halverwege. Ik woon antikraak. Mijn brevet heb ik sinds dit jaar niet meer geüpdated. Het blijft zeven jaar geldig, maar elk jaar moet je opnieuw examen doen en je laten keuren. Dat kost vierduizend euro en die heb ik niet. Ik wil proberen machinist te worden, vliegen zonder stijgen of dalen. Piloot blijft mijn droombaan. Er gaan er straks een hoop met pensioen.'


Lianne van Roermund (23)


Beverwijk


Pabo


Werkloos: sinds zomer 2012


Verdient: 14,34 euro per uur (invaljuf) en 11,60 euro (BCC)


'Ik wist al twee jaar geleden dat het moeilijk zou worden om een vaste baan te vinden. Behalve sollicitaties, heb ik me ingeschreven bij zo veel mogelijk scholen via de overkoepelende stichtingen. Daardoor heb ik eigenlijk nog geen moment stilgezeten: ik werk als invalkracht. Maar dan word je in schoolvakanties niet uitbetaald. Dan werk ik bij de BCC. Ik wil niet thuiszitten. Er zijn meer leerkrachten werkloos. Ik heb voor alle groepen gestaan, maar kan niet op tegen leerkrachten die een heel jaar een eigen groep hebben gedraaid. Ze zeggen dat het in 2015 beter wordt. Dan gaan er veel onderwijzers met pensioen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden