HOOP IS IETS OM AF TE LEREN

Josse de Pauw regisseert Volk, zijn eerste voorstelling als tijdelijk artistiek leider van Het Toneelhuis in Antwerpen. Dat ging niet van een leien dakje....

Twee uur zonder pauze. De eerste doorloop in de Bourlaschouwburg inAntwerpen zit erop. Doodmoe druppelen de acteurs de kale kantine binnen,waar ze vóóraf tijdens een snelle maaltijd nog zo vrolijk hebben zittenkeuvelen. Ze kunnen bijna geen pap meer zeggen. De groot gemonteerdevoorstelling van regisseur Josse de Pauw (1952), zijn eerste als tijdelijkartistiek leider van Het Toneelhuis, is hard werken. Niet vanwege lappentekst, intensieve dialogen, heftig emotioneel spel of fysiek geweld. Juistvanwege het tegendeel: een groot deel van de voorstelling moeten de acteursalleen maar zijn op het toneel: zwijgen, wandelen, liggen. Ieder krijgteven zijn eigen moment: met een flinke monoloog op de rand van het podium.Maar dan verstillen ze weer tot zwijgzame aanwezigheid. Volk heet devoorstelling eenvoudigweg: mensen op een plein.

De Pauw droomt er al jaren van. Een grote zaal voorstelling over deeigen diersoort, met veel volk op de scène. Om de toeschouwers met slechtseen paar aanwijzingen (schoenen, gebaren, uitspraken) te laten gissen watal die mensen denken, welke levens achter hen schuilgaan. Als spelletjedoet hij het zelf geregeld aan de rand van een stadsplein. Verhalenbedenken bij scharrelaars, doorlopers, bejaarden, kinderen. Niet zeldenkomt hij erachter dat hij er helemaal naast zit. Wanneer hij toevallig zo'nvoorbijganger in een café beter leert kennen. Als kleine 'Sjosse' raaddehij bijna iedere dag levens in Asse, zijn geboortedorp onder de rook van'dat stinkfabrieksken' aan de rand van Brussel. Op straat of onder de tafelschreef hij zichzelf al die verhalen in. Een soort van dagdromen.

'We kunnen elkaar zo slecht lezen', wil De Pauw maar zeggen. Wat wetenwij nou van wat iemand werkelijk heeft meegemaakt? Onze mensenkennis raaktvervuild door het gebruik van taal, vindt de Vlaming. 'Wie woorden plaktop andermans leven bemerkt hoe krachteloos die zijn.' Zwijgen is daarom zoslecht nog niet.

Ze hadden hem gevraagd het huisgezelschap van de Bourlaschouwburg teleiden voor de volle vier jaar, maar dan zou De Pauw geen bundels meerkunnen schrijven met verhalen over zijn alter ego Boken Bruine Suiker (Werk(2001) en Nog (2004)); niet meer in films kunnen acteren zoals in IedereenBeroemd (2000) en Kaas (1999) en nauwelijks meer kleinetheaterminiatuurtjes kunnen maken zoals de bekroonde Übung (2001) mettheatergroep Victoria. Eén jaar wilde hij het wel doen, ter overbruggingvan de kloof tussen het recente vertrek van Luk Perceval naar Berlijn ende komst van Guy Cassiers volgend seizoen. Kan hij eindelijk een keer debaas spelen over de grote zaal.

Honderd figuranten had hij gedacht. Het werden er tien. Figurantenmoeten ook verzorgd, vervoerd, gevoed en niet te vergeten gekoesterdworden. Tien amateurspelers naast zes professionele acteurs, vijfmuzikanten, twee dansers en één zangeres. Vierentwintig mensen vormen DePauws Volk, dat vandaag in Antwerpen in première gaat. Met louterprofessionele spelers zou zo'n productie onbetaalbaar worden.

Maar amateurs vergen wel een andere behandeling. 'Die mensen hebbenschouderklopjes nodig, omhelzingen. Je moet ze bij de hand nemen.' En daarheeft hij het geduld niet voor, weet hij inmiddels. Zelf is hij nooitfigurant geweest. Met zijn lijpe kop vol pukkels heeft hij altijd juistopvallende types gespeeld, bonkige mannetjes. Dus is De Pauw blij met deregie-assistentie van de jonge Nederlandse theatermaakster Lotte van denBerg, die de komende vier jaar vaker bij Het Toneelhuis voorstellingen zalmaken. 'Lotte heeft een talent voor werken met gewone mensen. Zij ziet ofiemand op toneel wakker genoeg is, ook als diegene niks hoeft te doen. Zijheeft de figuranten zelf uitgezocht. Is bij families op bezoek gegaan.Heeft gezocht naar meisjes van zeventien en uren gepraat met bejaarden vanover de tachtig. Vooral voor haar was het slikken dat het er geen honderdmochten worden.'

Alleen, figureren op een plein maakt natuurlijk nog geen voorstelling.Er moet toch iets gebeuren. Eén beeld stond daarom voor De Pauw vast. Opdat plein waar veel mensen bij elkaar zijn, is een explosie: een aanslagof het einde ter tijden, zoals aangekondigd in de bijbel. 'Madrid, Israël,Irak, we hebben het vaak genoeg gezien in het journaal. De aanblik vanoveral verspreide lichamen.' Niet dat de regisseur met bloed en afgehakteledematen aan de slag wilde gaan. 'Ik blijf verre van dat realisme. Mijfascineert hoe mensen er dan zo onteerd bij liggen. Van werknemers die zich's ochtends zorgvuldig hebben aangekleed, is alle trots weggeblazen.'

De Pauw repeteerde met de acteurs het innemen van deze 'drogegeëxplodeerde' toestand. Na drie weken voelde hij echter het vertrouwenonder de acteurs wegzakken. 'Ik ben zelf speler. Als die triestig worden,lees ik dat van hun gezichten.' Te weinig feedback was de veel gehoordeklacht onder de spelers. Titus Muizelaar voelde zich net een baal wol opdat plein. De Pauw: 'Ik hanteer geen strenge speelregels. Ik heb nog nooittegen iemand gezegd waar hij moet gaan staan.'

Er lag van alles maar er zat nog geen vlees aan, geen ziel in. Deregisseur worstelde met de losse brokstukken. 'Lotte met haar groepfiguranten was een mooie bende, maar ik moest wel iets met ze aanvangen.'Toch voelde hij dat het 'absoluut geen prul was' dat hij aan het maken was.'Voor het eerst in mijn carrière heb ik expliciet om vertrouwen gevraagd.'

De doorbraak kwam begin december toen de vijf muzikanten onder leidingvan componist Pierre Vervloesem een privé-concertje gaven voor de acteurs.Ook de spelers en figuranten speelden op hun beurt alle materiaal aanelkaar voor. 'Publiek doet wonderen voor acteurs. Iedereen kreeggelijktijdig de slappe lach bij een lange omhelzing op vette gitaarmuziek.Cliché, maar ik weet dan dat het werkt.' Opeens klopten de twee poëtischemonologen van Peter Verhelst, de enige tekst die De Pauw bij aanvang had.Muizelaar 'mocht voluit gaan' in de tirade van een engel annextelevisiedominee die de duivelse Apocalyps ziet naderen. 'Titus is eenbulldozer en een veelvraat. Die moet te keer gaan.' Tom Jansen deed deandere monoloog als een soort raaskallende zwerver.

Zo ging iedereen toch nog gerust de kerstvakantie in, al bleef De Pauwin die geforceerde lange rustpauze thuis voortdurend 'beelden bekijken inzijn hoofd'. Na nieuwjaar, met de muziek en het decor als kader, vielen debrokstukken pas echt op zijn plaats. Eindelijk ontstond er een Thema.

De Pauw: 'Volk gaat over hoop die buiten de werkelijkheid wordt gelegd.Als mensen zoiets verschrikkelijks meemaken als een explosie wordt allehoop weggeblazen. Om op te krabbelen leggen ze hun verwachtingen buiten derealiteit. Vandaar dat de acteurs, ook als ze niets zeggen, personagesverbeelden als een godsdienstwaanzinnige, een filmfanaticus, tweeverliefden, iemand met een verschroeiend optimisme.' Op de valreep voegdehij een wetenschapper toe, Geerdt Magiels - de Midas Dekkers van Vlaanderen- die op de scène nuchter zal uitleggen waarom zo veel mensen een jaarnadat ze een aanslag hebben overleefd zelfmoord plegen.

Hoop is iets om af te leren, vindt hij. 'Je legt er de dingen zo ver meeweg, in de handen van één of andere god waar geen bewijs voor is. Jeleeft niet in het nu maar hoopt dat een of andere vage toekomst het nog welvoor je regelt.' En Pauw citeert Exiles, het enig bewaard gebleventoneelstuk van James Joyce: 'Hoop vernietigt alle liefde in ons leven'.Maar hij is dubbel: 'Hoop is ook de motor om de boel weer op te starten.Wie stopt met hopen stopt met leven.'

Die tweespalt zit ook aan het slot als zangeres Judith Vindevogel tweezinnen verbindt: 'En ooit komt een einde aan ons verdriet/en ooit komt eeneinde aan de hoop.' Wie goed luistert hoort 'en nooit. . .'.

Slechts dertien voorstellingen speelt de groep. De Pauw hoopt dat nogtwee theaters, bijvoorbeeld in Nederland, een reeks willen neerzetten. Maarja: 'hoop is iets om af te leren.'

Straks als het hele project achter de rug is, gaat hij met Lotte naarhaar vader, de vroegere theatermaker Jozef van den Berg, die onverwacht alskluizenaar zijn leven in dienst stelde van de god van de Grieks-Orthodoxekerk. Iemand die zijn hoop ook volledig buiten de werkelijkheid heeftgeplaatst. De Pauw heeft Jozef goed gekend. 'We wisten precies van elkaarwat we maakten.' Hij durfde Lotte pas na een week te vragen naar hetwelzijn van haar vader. De Pauw mag dan talloze zonderlinge figuren op doeken scène hebben gebracht, in het echt vindt hij het 'niet zo simpel' metcurieuze situaties om te gaan. 'Waarom ik bang ben voor die ontmoeting?Waarom denk je dat ik theater maak en boeken schrijf? Dan kan ik tenminstein alle veiligheid rare situaties creëren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden