Hoogwaardige, wrede mysterie

Michaël Borremans veroverde de afgelopen twintig jaar stilletjes de wereld. Zijn werk is ongrijpbaar en aantrekkelijk tegelijk.

As Sweet as it gets. Bozar, Brussel, t/m 3/8

Bozar.be

Eén doek liet me niet los. Het toont een jonge vrouw op de rug gezien: kanten jasje, haar met highlights en een vreemd prothese-achtig oor - alles voortreffelijk geschilderd. Er was iets met dit doek: een verontrustende aantrekkingskracht, in de eerste plaats veroorzaakt door dat onkenbare gezicht. Was het knap? Overdekt met moedervlekken? Oud en grotesk, zoals de moordenaar in het rode jasje in de film Don't Look Now? Schilderijen zijn wel vaker enigmatisch, maar dit doek was een raadsel in een raadsel. Hoe langer ik keek, hoe minder ik ervan begreep.

Het heet The Ear (2011) en hangt op het Michaël Borremansoverzicht in Bozar, Brussel.

Borremans (1963) is een Vlaamse schilder die de afgelopen twintig jaar stilletjes de wereld veroverde. Hij werd opgeleid als etser en had tentoonstellingen in het S.M.A.K. in Gent en De Appel in Amsterdam. Zijn werk wordt aan de man gebracht door onder anderen David Zwirner in New York, tevens de galeriehouder van Luc Tuymans en wijlen Raoul de Keyser.

Zijn schilderijen, die prachtig zijn, passen in een Vlaamse traditie. Een waar ook Léon Spilliaert en voornoemde Tuymans toe behoren. Virtuoos, afstandelijk, met een hint van wreedheid en altijd ongrijpbaar. Je krijgt er nooit helemaal vat op, die wereld van Borremans, als de vormpjes op je oogbol die wegschieten wanneer je erop scherp stelt. Ook hier niet, in de Bozartentoonstelling, zijn grootste tot op heden.

Zij toont een kleine vijftig werken - schilderkunst, tekeningen, een paar films - en is zeer de moeite waard. Fijn gehangen, hoogwaardige selectie, goeie dwarsverbanden. Een rijk geheel.

Eerste inzicht: Borremans' ontwikkeling. Die is groot. Je hebt vroege Borremans (meestal op papier) en latere Borremans (olie op doek). Die twee zijn niet dezelfde. De eerste is raadselachtig, priegelig, weinig doorwerkt, bewust ouderwets (veel polygoonkapsels en -jurken) en heeft vaak iets opgelegd raars. Een tafel met kleine mannetjes die langs een gebouw lopen, een plein overdekt met omgevallen koeien: bevreemdende scènes uit een oude film. Het nieuwe werk daarentegen, de schilderijen die in Brussel de meeste plek innemen, is verstild monumentaal. Het maakt een sprong terug naar oud-meesterlijke grandeur. Toen: Magritte. Nu: Velázquez.

Wat hun vreemdheid geenszins tenietdoet.

Deze doeken zijn als foto's in een familiealbum op de rommelmarkt: je weet nooit precies naar wie je kijkt. Sommige figuren lijken op idioten. Sommige zien eruit alsof ze verkeren onder hypnose. Sommige doen denken aan acteurs, wachtend op Godot, op regieaanwijzingen, een script misschien. Iedereen zit in zijn eigen wereld. Niemand maakt oogcontact. Ze zouden lachwekkend kunnen zijn, deze ernstige tronies die afkomstig lijken uit het verleden en de toekomst tegelijk, maar dat zijn ze niet. Ze kruipen onder je huid.

Kijk naar Anna uit 2003. Ze heeft een hoog voorhoofd en geloken ogen: haar lichaam is weggezakt in drijfzand of iets anders vloeibaars, of misschien is het gewoon de schaduw. Je zou deze vrouw kunnen zien als een gek, neurotisch friemelend met haar vingers, zichzelf opdrachten opleggend die voor de buitenwereld onbegrijpelijk zijn. Gemompel voortbrengend, nerveus schuddend met het hoofd.

Of kijk naar The Angel (2013), het meer dan manshoge pronkstuk dat ook het affiche siert. Het toont een vrouw, haar jurk lang en roze, haar gezicht zwart: de houding van een lijdzaam ongemak. Het is een mysterieus doek. Het doek denken aan Stephen Kings Carrie, die tijdens prom night een emmer varkensbloed over zich heen krijgt. En ook aan een vrouw uit een David Lynchfilm, een hysterische, die in een moment van gekte haar gezicht met lippenstift bedekt. De dromerig triestheid brengt je direct aan het associëren. Dat gebeurt vaker bij deze tentoonstelling.

Hoe krijgt Borremans dat voor elkaar?

Hij heeft zijn manieren. Het zit hem in zijn talent voor suggestie: hoe hij de figuren zich laat afwenden. Hoe hij ze isoleert van een herkenbare omgeving, ze in nevelen hult of uit het duister laat opdoemen. Hoe hij ze onbestemd in het luchtledige laat staren ook, terloops de indruk wekt dat er in die koppen heel wat omgaat. En het zit in zijn stijl van schilderen.

Die schilderstijl, vroeger naar gevonden afbeeldingen, tegenwoordig naar foto's gemaakt in het atelier, is uitzonderlijk gecontroleerd. Die benadering mist veel: directe observatie, om iets te noemen, de ongerijmdheden van het werken uit het hoofd, al die onvolkomenheden die een schilder óók maken tot wat hij is, en bevat tegelijk talloze kwaliteiten. Een vlugge, maar rake toets, vervreemdende uitsneden en perspectieven: stemmige kleuren, doorschijnend aangebracht als glazuur op een cake. Een delicate stijl, die de doeken ijl en aanwezig tegelijk maakt.

Wie daarvan een historische pendant zoekt, moet niet een zaal verderop zijn, bij Zurbarán, wiens ongelijkmatige exaltatie juist Borremans tegenbeeld lijkt, maar bij diens tijdgenoot, die andere beroemde barokschilder: Diego Velázquez. Met hem deelt Borremans de slijkachtige grijzen en egale achtergronden en vooral ook de voorkeur voor het onderkoelde. Een hang naar understatement. Het nastreven van, zoals het in kunstblad Metropolis M treffend werd getypeerd, onnadrukkelijke nadrukkelijkheid. Een bijkans gezichtsloze neutraliteit. Niet show, don't tell, maar don't show, don't tell. Het maakt Borremans werk enkel ongrijpbaarder. Zijn aantrekkingskracht des te groter.

Voxpop-catalogus

De catalogi bij de Bozarexposities blijven verbazen. Konden eerdere edities bogen op voorwoorden van François Hollande en Elio Di Rupo, het huidige exemplaar valt op door zijn prachtige grote reproductie en door het grote aantal deelnemende auteurs. Met liefst 59 gastbijdragen heeft Michaël Borremans: as sweet as it gets meer weg van een voxpop dan van een catalogus. Onder de auteurs bevinden zich wijlen Jan Hoet, David Lynch, David van Reybrouck en Joost Zwagerman.

Nu te zien in het Brusselse Bozar.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden