Hoogstens zou het servies een keertje rammelen

Het gevaar van aardschokken werd lang ontkend

De Onderzoeksraad voor de Veiligheid concludeert in zijn rapport over de gaswinning in Groningen dat op de veiligheid nooit erg is gelet. Hoe het gevaar van aardschokken lang werd ontkend en, toen dat echt niet meer kon, gebagatelliseerd.

NAM-locatie in Nieuw Scheemda, 2015. Foto Kees van de Veen

Het is Tweede Kerstdag 1986 als om 8.48 uur in de ochtend de tafels en de stoelen trillen op het politiebureau van Assen. Vijftig seconden, langer duurt het niet. In de Tuinstraat valt kort de elektriciteit uit. Mensen bellen ongerust de politie: was dit een aardbeving?

Het KNMI geeft uitsluitsel: dit was een aardbeving, kracht 3.0 op de schaal van Richter. Voor het meteorologisch instituut komt de beving als een complete verrassing. 'Dit is voor ons een nieuw fenomeen', zegt KNMI-seismoloog Ritsema. Er is geen verband met de gaswinning in Groningen, bezweert hij. Want gaswinning is een geleidelijk proces, terwijl een aardbeving optreedt bij plotselinge verandering. 'Er kan best nog eens een aardbeving optreden. Volgend jaar? Over honderd jaar? Ik zou het niet weten.'

Een lokale leraar milieukunde denkt daar anders over. De geograaf en amateur-geoloog Meent van der Sluis is ervan overtuigd dat de beving is veroorzaakt door het leeghalen van het gasveld onder Slochteren. 'De kans is zeer groot dat meer aardschokken volgen', zegt hij in De Telegraaf. Woordvoerder Frank Duut van de NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.) weigert op de 'flauwekul' te reageren. 'Wij verwijzen dit beslist naar het rijk der fabelen.'

Slochteren, 1963 Foto Nationaal Archief

'Er zullen geen breuken ontstaan zoals bij aardbevingen'

Groningen verzakt, tot maximaal 1 meter in 2050, zo blijkt in 1972 uit onderzoek van de NAM. Aanvankelijk is het rapport niet openbaar, tot Kamerlid Jan Terlouw (D66) er lucht van krijgt en Kamervragen stelt. 'Den Haag had bodemdaling Noorden geheim willen houden', schrijft Nieuwsblad van het Noorden. Een boer uit Scheemda meldt dat zijn boerderij, gelegen nabij een winningsput, begint te scheuren. Terlouw vraagt zich af of er meer geheim wordt gehouden voor de Groningers.

Het woord aardbevingen valt voor het eerst in datzelfde jaar, in een interview met NAM-ingenieur Bartlema. Op een vraag over mogelijke schade antwoordt hij: 'Neen, die schade zal niet optreden. Er zullen geen breuken ontstaan zoals bij aardbevingen.'

Voorlopig zijn de berichten over het zinkende Groningen nog vrij geruststellend, stelt hoofdredacteur Eddy Evenhuis in zijn commentaar in de Leeuwarder Courant. Maar, waarschuwt hij: 'Wij zullen hier in het Noorden moeten oppassen dat wij niet de slachtoffers van onze bodemrijkdommen worden.'

'Ik dacht: vlak bij onze schuur? Maar er was al gauw vertrouwen'

Onder de akker van boer Boon uit Kolham, gemeente Slochteren, wordt op 22 juli 1959 om 6.33 uur het Groningse gasveld ontdekt. 'Ik dacht: vlak bij onze schuur een gasboring, met al die gevaren? Maar er was al gauw een sfeer van vertrouwen. We zeiden: dat moet het dan maar wezen.' De NAM-delegatie drinkt 's avonds champagne in haar hotel in Sappemeer.

Al gauw ontstaat de hoopvolle verwachting dat het 'Gronings goud' het Noorden zal opstoten in de vaart der volkeren. De volle omvang van wat dan nog de 'gasbel' heet, wordt een jaar later duidelijk. Terloops, als de Belgische senator Leemans in het Europees Parlement onthult dat er niet 30 maar wel 300 miljard kubieke meter gas in de Groningse bodem zit. De schattingen lopen begin jaren zestig snel op, tot 2.000 miljard kuub.

In Den Haag hoort men de staatskassa rinkelen. De exploitatie van het aardgas moet 'met kracht ter hand wordt genomen', schrijft minister De Pous van Economische Zaken in 1962 in zijn Aardgasnota.

Om het gas te gelde te maken wordt het 'gasgebouw' ingericht, een publiek-private samenwerking van de staat, de Gasunie, Shell, Esso en de NAM. Dat bedrijf is na de olievondst bij het Drentse Schoonebeek in 1947 opgericht om bodemschatten uit de grond te halen. De aandelen zijn in handen van Shell en de Standard Oil Company of New Jersey (tegenwoordig Exxon/Mobil).

De euforische stemming verandert als Groningen moet strijden voor de vestiging van het hoofdkantoor van de Gasunie. Groningers dreigen te verworden tot 'pompbedienden' die de gaskraan mogen opendraaien, aldus het Nieuwsblad van het Noorden. GPV-raadslid Laning verzucht: 'Hoe meer gas er kwam, hoe minder het Noorden er van ging profiteren.'

Al in 1965, als de eerste geruchten over bodemdaling de ronde doen, waagt de Groningse dichter Simon van Wattum zich aan een onheilspellende voorspelling:

Eenmaal (...) zal de nam uit piëteit

de lege buik van Groningen

volspuiten met het water van de zee

en de zee

zal het land opnemen

en meevoeren

naar ijsland of daaromtrent

in holland zullen ze glimlachen

ze wisten toch niet waar het lag.'

'Geologie is het laatste staatsgeheim van Nederland'

Als een jaar na de beving bij Assen de aarde in 1987 bij Hooghalen opnieuw schokt, wordt toch nader onderzoek verricht. Ook al ontkent minister Neelie Smit-Kroes dat de beving een gevolg is van de gaswinning.

Ze is de eerste niet. Toen in 1976 knallen werden gehoord in Noord-Nederland zocht het KNMI de verklaring bovengronds: mogelijk zijn straaljagers door de geluidsbarrière geknald. De suggestie dat de trillingen het gevolg zijn van gaswinning zijn volgens het instituut 'niet houdbaar'.

Rapport wordt op rapport gestapeld. De toon is zonder uitzondering geruststellend. Zo laat de NAM in 1990 twee vooraanstaande Amerikaanse onderzoekers overvliegen naar Assen, de hoogleraren Toksöz en Walsh. 'Naar onze mening heeft de NAM eerste klas werk geleverd', schrijven zij in hun vertrouwelijke rapportage. De kans op 'geïnduceerde seismische activiteit ten gevolge van gaswinning' achten de geleerden 'erg gering'.

Ondanks de kalmerende rapporten neemt het aantal aardbevingen toe. 'Het is hard nodig dat er openheid komt', zegt geoloog Peter van der Gaag (zie kader) in 1993 tegen het Nieuwsblad van het Noorden. Samen met twee andere wetenschappers pleit hij voor een onafhankelijk onderzoeksinstituut. Volgens hen vormen de organisaties die betrokken zijn bij de gaswinning een wereldje van ons-kent-ons. 'We zeggen weleens dat geologie het laatste staatsgeheim van Nederland is.'

Later in 1993 wordt voor het eerst een voorzichtig wetenschappelijk verband gelegd tussen gaswinning en aardbevingen. Maar de maximale sterkte van de bevingen (3,3 op de schaal van Richter) is volgens de onderzoekers 'niet verontrustend'. Mensen merken daar niet meer van dan het 'rammelen van serviesgoed'.

Van der Gaag is kritisch over het rapport. 'Het moet eerder een geruststellende werking hebben, dan dat het een hard wetenschappelijk onderzoek beschrijft.' Binnen een jaar loopt het aantal bevingen op tot 56. 'Natuurlijk zullen we soms tijdelijk hinder veroorzaken', stelt de NAM in 1996 een advertentie. 'Maar nooit blijvende schade.'

Foto Peter van der Gaag

Geoloog Peter van der Gaag sloeg in 1993 al alarm.

'Toen ik het conceptrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid las, dacht ik: dit hebben wij al die tijd geroepen. Maar we werden niet serieus genomen. Niet door het ministerie, niet door het Staatstoezicht op de Mijnen, niet door KNMI, niet door TNO. Het was onwil en onbenul. Het is in dit land onmogelijk om door bestaande structuren heen te breken.

'In 1991 zagen wij in Middelstum dat huizen beschadigd waren door een beving van 2,4 op de schaal van Richter. Mensen konden door de scheuren naar buiten kijken. Maar het KNMI bleef er bij dat zulke bevingen geen schade aanrichten. Het was pappen en nathouden tot het niet langer ging.

'Wat er onder de grond gebeurt, is door de aardbevingen misschien niet meer het laatste staatsgeheim. Maar men doet nog steeds erg geheimzinnig. Relevant onderzoek wordt niet uitgevoerd. Onze aanbeveling een onafhankelijk onderzoeksinstituut op te richten is nog steeds actueel. Ook om het vertrouwen terug te winnen. Mensen zijn door deze instituten twintig jaar met een kluitje het riet ingestuurd.'

'Het leek of er een dik beest onder de grond aankwam'

Die conclusie moet in 1997 van tafel, als het KNMI nieuw onderzoek publiceert na een beving van 3,4 bij Roswinkel. De toon wordt alarmistisch. Er moet rekening worden gehouden met een beving van 3,8, mogelijk leidend tot 'aanzienlijke tot zware schade'.

Na de millenniumwisseling blijven de zwaardere bevingen komen. 'Het leek of er een dik beest onder de grond aankwam', zegt Mijntje van den Handel uit Stedum in 2003 tijdens een ingelaste informatiebijeenkomst in zalencentrum Vita Nova in Middelstum.

Ter gelegenheid van een halve eeuw Gronings gas publiceert de NAM in 2009 een gedenkboek: Groningen-gasveld 50 jaar. De dubbelzinnigheid van de ondertitel ('Kloppend hart van de Nederlandse gasvoorziening') ontgaat de samenstellers. De subtitel van de korte paragraaf 'Aardschokken en bodemdaling': 'Geen aanleiding tot verontrusting'. Er wordt gesproken over 'schokjes' en 'lichte bevingen', 'dikwijls niet voor de mens waarneembaar'. Over de beving bij Middelstum in 2006 - met magnitude 3,5 - geen woord. Er kwamen 412 schademeldingen binnen.

Anders, zwaarder, langer. Zo wordt de beving die Huizinge op 16 augustus 2012 treft beleefd. Met 3,6 op de schaal van Richter is het de hevigste beving door gaswinning ooit. Het is dan al tien jaar bekend dat er een verband is tussen gaswinning en aardbevingen.

Hoofdkantoor van de Gasunie, 2007 Foto anp

'Huizinge' schudt wetenschappers wakker. Het Staatstoezicht op de Mijnen komt in januari 2013 met 'gewijzigde inzichten': zwaardere bevingen, mogelijk tot kracht 5,0, zijn niet langer uit te sluiten. Gezien de potentiële impact een 'hoog risico', aldus het rapport. Henk Kamp, minister van Economische Zaken, geeft in een afgeladen sporthal in Loppersum een toelichting. In zijn kielzog biedt NAM-topman Bart van de Leemput excuses aan voor zijn voorgangers, die het verband tussen gaswinning en aardbevingen ontkenden. 'De NAM is een lerende organisatie.'

Het Staatstoezicht adviseert de minister en de NAM de gasproductie uit het Groningse gasveld 'zo snel mogelijk en zo veel als mogelijk en realistisch is, terug te brengen'. 'Vanuit het oogpunt van veiligheid zeg ik: nu ingrijpen', aldus inspecteur-generaal der Mijnen Jan de Jong in de Volkskrant.

Dat gebeurt niet. Integendeel. De winning wordt in 2013 opgevoerd tot bijna 54 miljard kuub, het hoogste niveau sinds 1981. De staat verdient daar bijna 12 miljard euro aan, de NAM 1,3 miljard. Met 119 bereikt het aantal bevingen in 2013 een record, net als het aantal schademeldingen.

Beving in Bedum, 2014 Foto anp

'Het vertrouwen is verder weg dan ooit'

Minister Kamp komt in 2014 opnieuw naar Loppersum, waar hij door een woedende menigte wordt onthaald. De gasproductie wordt beperkt tot 42,5 miljard kuub. En Groningen krijgt 1,2 miljard euro aan compensatie voor het herstellen van schade (een wettelijke plicht van de NAM), het versterken van gebouwen en het vergroten van de leefbaarheid. De aardgasbaten uit Groningen zijn inmiddels opgelopen tot 265 miljard euro.

Als op 30 september 2014 een aardbeving bij Ten Boer tot in het centrum van Groningen voelbaar is, noemt minister Kamp de bevingen een 'fact of life'. Wel laat hij nader onderzoek doen. Maatregelen rond Loppersum lijken effect te hebben: minder winning, minder bevingen. In december schroeft Kamp de gaswinning terug tot maximaal 39,4 miljard kuub. Vorige week beloofde de minister de eerste helft van 2015 maximaal 16,5 miljard kuub gas te winnen.

Wat er na 1 juli gebeurt, is ongewis. Inmiddels zijn er meer dan 30 duizend schadegevallen gemeld bij de NAM. De komende jaren moeten mogelijk 90 duizend woningen preventief versterkt worden. Volgens een studiegroep een 'ingrijpende operatie' waarvoor mensen soms maanden hun huis uit moeten.

Boer Boon ervoer in 1959 een 'sfeer van vertrouwen' rond de gaswinning onder zijn land. Ruim een halve eeuw later is dat gevoel met het gas uit Groningen verdwenen. Zeker na het in januari uitgelekte conceptrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Veiligheid, zo luidt de conclusie, speelde lange tijd geen rol. Het gasgebouw is een klein 'gesloten systeem', gericht op maximale winst, doof voor tegengeluid. En onderzoek liet veel te lang op zich wachten.

Het is wat Groningers al dachten. 'Het vertrouwen', concludeert Dick Kleijer van de Groninger Bodem Beweging, 'is verder weg dan ooit.'

Minister Kamp in Loppersum, 2014 Foto anp
Demonstranten in Loppersum, 2014 Foto anp
Meer over