reportage investeringen stroomnet

Hoogspanning op het net: de energietransitie gaat bovengronds

Het stroomnet in Noord-Nederland zit tjokvol, vooral vanwege de zonneparken die er als paddestoelen uit de grond schieten. Hoogspanningsnetbeheerder Tennet kondigt daarom een extra investering van 215 miljoen euro aan in Drenthe en Groningen. Maar, waarschuwt de gedeputeerde: ‘We willen niet wéér een wingewest worden.’

Zonneweide Kolham bij Hoogezand, een van de grote parken die in Noord-Nederland zijn verrezen. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Wie dacht dat de provincie Groningen leeg is, komt vanuit de lucht bedrogen uit. Het is alsof Mondriaan nabij Delfzijl nieuwe inspiratie heeft gekregen. Prille lijnen en vreemde vlakken tekenen een rechtgetrokken landschap. Ragfijne hoogspanningsleidingen, het beton van funderingen en verdeelstations, stalen turbinemasten en glinsterende panelenvelden tussen alle tinten groen.

In het fossiele tijdperk kwamen gas en kolen uit de bodem. Tijdens een door Tennet georganiseerde rondvlucht boven Groningen wordt één ding duidelijk: de overgang naar duurzame energiebronnen komt bovengronds. Pak het noordelijke projectenkaartje van de hoogspanningsnetbeheerder erbij en zie: dit landschap wacht de komende jaren grootschalige verbouwing.

‘In Groningen bruist het van de energie’, zegt Ben Voorhorst, operationeel directeur van Tennet. ‘Neem de Eemshaven. Daar komt alles samen: wind- en zonne-energie, stroomkabels uit Denemarken en Noorwegen, de aansluiting van een windpark op zee, een web van verdeelstations en hoogspanningsleidingen. De vraag is wel: hoe gaan we dat allemaal inpassen in de ruimte?’

Juist vanwege de ellende die de gaswinning er heeft aangericht, is Groningen zeer gemotiveerd voorop te lopen in de overgang naar duurzame energiebronnen, zegt Mirjam Wulfse, gedeputeerde met ruimtelijke ordening in haar portefeuille.

Nederland provincie Groningen 20191009 diverse plekken in Groningen die met de energietransitie te maken hebben. Google servers foto Harry Cock/de Volkskrant Beeld Harry Cock

Laag verbruik

Dat heeft echter een keerzijde. Veel meer dan fossiele voorgangers hebben hernieuwbare energiebronnen pieken en dalen. De explosieve groei van het aantal windmolenparken en met name zonneweides op land zorgt voor hoogspanning op het regionale stroomnet. Er is ruimte genoeg, en de grond is hier in het Noorden goedkoop. Maar, legt Voorhorst uit: het stroomnet is afgestemd op het verbruik, en dat is op het platteland traditioneel laag. 

Het gevolg: een overspannen stroomnet. Regionale netbeheerder Enexis moet ondanks miljoeneninvesteringen steeds vaker ‘nee’ verkopen. En dat heeft z’n weerslag op het maatschappelijk draagvlak. Exemplarisch werd de situatie van VV Nieuw-Buinen. De voetbalclub wilde graag 250 zonnepanelen op het dak van het clubhuis leggen. Maar daarvoor was op het stroomnet geen plek meer – terwijl het dorp wel een fors windpark in de achtertuin krijgt.

Om de hoogste nood te lenigen, kondigde Tennet woensdag een extra investering van 215 miljoen euro aan, bovenop het miljard in lopende projecten. Er komen twee extra hoogspanningsstations, één in Groningen en één in Drenthe – waar precies is nog onbekend. Ook worden bestaande stations uitgebreid. Zo wordt de aansluitcapaciteit vergroot met 2.000 MegaWatt, het equivalent van zeven miljoen zonnepanelen. ‘We doen er alles aan om onze infrastructuur geschikt te maken voor de overgang naar een duurzame energievoorziening’, zegt Voorhorst.

Maar simpel is dat niet. De netbeheerder kan de ontwikkelingen amper bijbenen. De nieuwe hoogspanningsstations zijn naar verwachting pas in 2025 gereed. Alleen het vergunningentraject kan al jaren duren. Terwijl een zonnepark soms in een jaar tijd uit de grond wordt gestampt.

Waarom worden de extra hoogspanningsstations dan nu pas gebouwd? Ook Tennet had de vlucht die met name de bouw van zonneweides heeft genomen niet voorzien. Dat gebeurde in 2017, nadat de subsidie voor het opwekken van duurzame energie (SDE+) voor biomassa werd afgebouwd en panelenvelden in trek raakten. Terwijl juist zonneweides vanwege hun beperkte werkzaamheid een grote aansluitingsaanspraak op het net maken.

Nederland provincie Groningen 20191009 diverse plekken in Groningen die met de energietransitie te maken hebben. Windmolens bij de Eemshaven met middenin de oude molen de Goliath . foto Harry Cock/de Volkskrant Beeld Harry Cock

Aansluitruimte 

Investeren in zwaardere kabels en extra hoogspanningsstations is echter niet genoeg, waarschuwt Voorhorst. Er moet ook slimmer gebruik worden gemaakt van het bestaande netwerk. Wie een zonneweide wil inrichten, moet straks eerst bij de regionale netbeheerder informeren of er wel aansluitruimte is. Op piekmomenten – een stralende zomerdag – kan de opgewekte stroom worden afgetopt of – tegen vergoeding – tijdelijk worden afgeschakeld om het netwerk te ontzien.

Ook zou de ‘spitsstrook’ van het stroomnet – de backup in geval van uitval – opengesteld kunnen worden voor duurzame stroom. Dat biedt in ieder geval soelaas voor de voetbalclub in Nieuw-Buinen, zo maakte minister Wiebes (Economische Zaken en Klimaat) toevallig ook woensdag bekend.

Hoe kunnen we de duurzaam opgewekte stroom opslaan en uitsmeren – dat wordt volgens Tennet-voorman Voorhorst de kwestie. ‘Nu gebruiken consumenten met zonnepanelen het stroomnet als gratis batterij. Tennet ziet geen rol voor zichzelf weggelegd in het opslagvraagstuk. ‘Dat laten we aan de markt.’

Maar de grootste uitdaging wordt waarschijnlijk de ruimtelijke inpassing van al die panelen, turbines, kabels en schakelhuizen. ‘Zo’n hoogspanningsstation is een flink object. Dat plant je niet in de achtertuin. Nu zegt iedereen: waarom bouwen jullie ze nu pas? Maar straks klinkt het: kan het niet een dorp verderop?’

Saillant is dat de Raad van State juist woensdag – twaalf jaar na de start van het project – de laatste bezwaren tegen het verzwaren van de hoogspanningsverbinding Eemshaven-Groningen tot 380 kV wegwuifde. Tot grote teleurstelling van de Natuur en Milieufederatie. Die vreest net als omwonenden een traliehekwerk in het open landschap.

Gedeputeerde Mirjam Wulfse is ervan overtuigd dat Groningen en Drenthe vooraan in de rij bij Tennet stonden voor extra hoogspanningsstations omdat er twee jaar goed wordt overlegd, ook met regionale netbeheerders. Maar zij ziet ook nieuwe dilemma’s ontstaan.

‘De spanning in de energietransitie wordt in Groningen zichtbaar. Er is hier misschien veel ruimte, maar weidsheid is ook een landschappelijke kwaliteit die we koesteren. Groningen wil dé energieprovincie blijven. Maar in Provinciale Staten is ook al gezegd: na het gas willen we niet wéér een wingewest worden.’

Hoogspanning op het stroomnet

De grillen van duurzame energiebronnen zoals zon en wind vergen veel van de netbeheerder. Een blik in de controlekamer van Tennet.

Vooral Groningen en Drenthe zijn in trek voor de bouw van zonneweides. Het elektriciteitsnet kan al die groene stroom niet aan

Een stroomkabel van 325 kilometer, dat is de Cobra tussen Denemarken en Eemshaven.

De hoogspanningsverbinding Eemshaven-Groningen wordt verzwaard tot 380 kV. En daar bestaat veel weerstand tegen. ‘Straks wonen we achter een ijzeren gordijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden