Hoogopgeleiden houden er een vals zelfbeeld op na

NRC Handelsblad heeft er weinig van begrepen. Het verdedigt de privileges van zijn cliëntèle van hoogopgeleiden alsof er niets aan de hand is. In zijn hoofdartikel van zaterdag reageerde de krant über-laconiek op het vorige week gepresenteerde rapport Gescheiden Werelden? van de Haagse onderzoeksinstituten WRR en SCP.

Dat rapport vertelt een alarmerend verhaal. Nederland dreigt een meritocratische standensamenleving te worden. Met een harde scheidslijn tussen hogeropgeleiden en lageropgeleiden. Die twee groepen hebben steeds minder met elkaar. Minder contact en minder respect. Maatschappelijke ontmoetingsplekken zijn weggevallen. En er is sprake van wederzijdse vermijding. Vooral hogeropgeleiden hebben de neiging zich in eigen kring op te sluiten. Vanuit de eigen biotoop kijken ze neer op de lageropgeleiden. Ze minachten hun humor, smaak en politieke opvattingen.

Tussen academische professionals en laagopgeleiden wordt vooral gebotst rond, wat men noemt, globaliseringskwesties, zoals open grenzen, immigratie en de Europese eenwording. Hier staan de twee sociaal-culturele 'families' tegenover elkaar. Hoogopgeleiden heten meer 'kosmopolitisch' en 'universalistisch' te zijn, laagopgeleiden meer 'nationalistisch' en 'particularistisch'. En de eerste groep beschikt over veel meer politiek vertrouwen en financieel en cultureel kapitaal dan de andere.

Volgens de NRC - nog net iets meer het exclusieve cluborgaan van Hoogopgeleid Nederland dan onze eigen Volkskrant - is dit allemaal niet erg. 'Standsverschil valt niet te verhelpen, niks aan te doen. Wat is nu precies het probleem? Mensen zitten op verschillende golflengtes', so what? Aldus wuift de zelftevreden avondkrant een rapport weg, dat een achtergrondverklaring geeft voor de populistische opstand die overal in Europa woedt, en voor de sfeer van angst en ressentiment die de samenleving verzuurt.

Er was beter commentaar op Gescheiden Werelden? te leveren geweest. Het is namelijk best wel een problematisch rapport. Zo maakt men veel woorden vuil over het gevaar dat het benoemen van twee uiteendrijvende groepen kan werken als een selffulfilling prophecy, omdat burgers of politici zich naar dat vocabulaire gaan voegen. Het rapport loopt recht in zijn eigen valkuil. Het zoomt alleen in op de uiteinden van het spectrum, op academisch kosmopolitisme versus laagopgeleid nationalisme. Maar het slinkende midden daartussen is de Zwijgende Meerderheid. In welke grijstinten denkt die over de globaliseringskwesties?

Lastig is ook dat de wetenschappers van WRR en SCP zich niet van hun eigen 'hoogopgeleiden-bias' hebben ontdaan. De opvattingen van academisch gevormden worden vriendelijker omschreven dan die van lageropgeleiden. Waar is de zienswijze van een laaggeschoolde hoogleraar?

Problematisch vooral is dat de globaliseringsangst van lageropgeleiden sterk als tekort van de lageropgeleiden zelf wordt voorgesteld. Zij beschikken, volgens het rapport, over onvoldoende opleiding en cultureel kapitaal om zich aan te passen aan de snelle veranderingen. Dat deze groep in het dagelijks leven veel directer te maken krijgt met de complexiteiten van de Europese integratie en migratie - multiculturele vmbo's en voetbalclubs tegenover witte gymnasia en hockeyreservaten - komt te weinig aan bod.

Ook geen woord over het feit dat de elite der hoogopgeleiden nogal tekortgeschoten is bij het managen van hun o zo dierbare globaliseringskoers. Zie de bankencrisis, de eurocrisis, de multiculturele fricties. Dat zal het vertrouwen van laagopgeleiden in de wijsheid der hoogopgeleiden niet ten goede zijn gekomen. Hoe zullen de laagopgeleide huurders denken over de ontspoorde bobo's in de voorheen sociale woningbouw?

Maar het meest verraderlijke is dit. Hoogopgeleiden houden er halfbewust een vals zelfbeeld op na. Men geeft voor kosmopolitisch en universalistisch te zijn, pro-migratie, pro-islam, pro-Europa. Vooral om zich te kunnen onderscheiden van ordinaire lageropgeleiden. Maar hoe kosmopolitisch, pro-Europees en pro-islam is de elite op de keper beschouwd? Daar valt nogal wat op af te dingen. Het zou zelfs wel eens zo kunnen zijn, dat juist de lageropgeleiden momenteel als avant-garde fungeren bij het alarm slaan over de schaduwzijden van de globalisering.

Maar dat houdt de NRC zijn cliëntèle allemaal niet voor. 'Lezers van NRC Handelsblad boffen. Zij zijn, meestal, hogeropgeleid. En hogeropgeleiden in Nederland leven langer dan lageropgeleiden en zijn ook gezonder. Ze verdienen meer en zijn minder vaak werkloos.' Bah. Wat een zelftevreden meritocratisch darwinisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.