Hoogopgeleide PVV-kiezers komen uit de kast

'Wij hebben eigenlijk alleen nog maar vrienden over die ook PVV stemmen'

Wilders zou vooral laagopgeleiden aanspreken. De Volkskrant ging op zoek naar hoogopgeleide aanhangers, en vond die ook. Hoewel niet iedereen bereid was met de 'politiek correcte' pers te spreken.

PVV-leider Geert Wilders. Beeld anp

Een interessant statistisch feit: 45 procent van alle universitair geschoolde Amerikanen stemde op 8 november jongstleden op Donald Trump. Van de witte hoogopgeleiden stemden er méér op Trump dan op Hillary Clinton. Dat was anders in flink wat peilingen en onderzoeken vooraf. Daaruit kon je de indruk krijgen dat het Trump-electoraat in grote meerderheid bestond uit laaggeschoolden en werkloze arbeiders. Opiniepeilers constateerden achteraf dat er kiezers 'onder hun radar' zaten.

In Nederland wordt de PVV in columns, tv-programma's en opiniestukken voortdurend opgevoerd als een partij die vooral appelleert aan laagopgeleiden. En het is ook zo dat thema's als immigratie, Europa en vertrouwen in de politiek samenhangen met het opleidingsniveau van kiezers. Maar dat betekent niet dat er geen hoogopgeleide PVV-kiezers zijn. Een groep die, zoals in de VS, ook hier 'onder de radar' zou kunnen zitten.

De Volkskrant-redactie vroeg mij begin 2016 op zoek te gaan naar zulke hoogopgeleide PVV-stemmers. In de maanden erna ontdekte ik dat het niet zozeer moelijk is hoogopgeleide PVV-stemmers te vinden, als wel hoogopgeleide PVV-stemmers die hun voorkeur in deze krant willen toelichten. Velen reageren vijandig op wat zij zien als 'de politiek-correcte' of de 'policor' pers. Anderen zijn bevreesd voor de professionele gevolgen - 'wat als mijn werkgever dat leest?' - en de sociale consequenties. Eén man die het gesprek wel aandurfde, kreeg daar al voor de publicatie mee te maken: zijn kinderen huiveren van de PVV en wilden dat hij zich uit mijn verhaal zou terugtrekken.

In de nazomer publiceerde de Volkskrant het eerste relaas van mijn bevindingen (+). Ik ontving veel reacties. Er waren dankbetuigingen van laagopgeleiden die graag zien dat Nederland meer vluchtelingen opneemt en zich ergeren dat 'PVV-kiezers' en 'laagopgeleiden' vaak als synoniemen worden gebruikt. Meerdere historici schreven niet verbaasd te zijn, omdat je in de NSB ook veel hoogopgeleiden had. Er waren lezers die mij vroegen of ik de PVV voor hoogopgeleiden salonfähig wil maken. Ik antwoordde dat dit niet het geval is, maar dat de krant poogt een correct beeld te geven van mensen die op een partij stemmen. Waarom bijna de helft van de Amerikaanse hoogopgeleiden op Trump stemde, is minstens zo interessant als waarom arbeiders in verpauperde industriegebieden dat deden.

De laatste zin van mijn stuk van 27 augustus luidde: 'PVV-kiezers die de vijand te woord willen staan, mogen zich bij mij melden.' Dat was deels ironisch bedoeld, omdat in de maanden ervoor zoveel hoogopgeleide PVV-stemmers hadden bedankt voor een gesprek met 'de policor pers'. Echter: na publicatie meldden zich meer dan 25 hoogopgeleiden die met mij over hun PVV-stem wilden praten - een aantal deed dat anoniem of onder een pseudoniem ('ik moet wel aan mijn carrière denken'; 'ik ben zzp'er en moet nog een paar jaar mee'), een aantal gewoon onder eigen naam.

De ommekeer

Vóór 2004 was er geen PVV, vóór 2002 was er geen LPF. De meeste PVV-stemmers van nu stemden dus ooit op andere partijen. De politieke partij die vóór de LPF de meeste verwantschap vertoonde met de PVV, was die van Janmaat, achtereenvolgens de Centrumpartij en de Centrum Democraten. Geen van de hoogopgeleide PVV'ers die ik sprak of die mij schreven, heeft ooit op Janmaat gestemd. Ze stemden wel op vrijwel alle andere partijen. Een conclusie is dat zij een politieke ommekeer doormaakten.

Xandra Lammers (58), jurist en eigenaar van een juridisch vertaalbureau, ontvangt thuis in de Amsterdamse wijk IJburg in een woonkamer met prachtig uitzicht op het water. Haar vader was de prominente PvdA-politicus Han Lammers (1931-2000), die onder meer burgemeester was van Almere en commissaris van de koningin in Flevoland. Roder kan je nest niet zijn, Xandra Lammers stemde vele decennia zoals de rest van haar familie. De laatste keer dat ze PvdA stemde was in 2006.

Het was de verhuizing naar IJburg die een einde maakte aan decennia politieke correctheid, vertelt ze. In het stuk IJburg waar zij en haar man kwamen te wonen, bleken inwoners van buurten en flatgebouwen uit Amsterdam-Zuidoost en Nieuw-West overgeplaatst naar sociale huurwoningen die tussen blokken met koophuizen waren neergezet - noem dat social engineering, 'typisch PvdA-beleid'. 'Vanaf het begin was er overlast. Het moment dat ik zeker wist dat ik nooit meer PvdA zou stemmen, kwam in de zomer van 2007, toen een Surinaamse vrouw in het winkelcentrum door Antilliaanse jongeren werd aangevallen. Een paar maanden later zag ik een Nederlandse vrouw in haar eentje op straat ruziën met Marokkaanse jongens. Ik stopte en toen begonnen die jongens op mij te schelden.'

Kort daarna begon ze een blog over haar ervaringen in IJburg. Daarop meldde ze een keer dat een Nederlands-Marokkaanse jongen in haar buurt door de politie van zijn bed was gelicht. Haar blog werd opgepikt en ging rond op Twitter. Daarna werd Lammers in stevige taal beschimpt door de broer van de jongen. In 2010 stemde ze voor het eerst PVV.

Beeld Marcel Wogram

Xandra Lammers

Jurist
Stemde vele decennia PvdA
'In mijn buurt op IJburg ervaar ik overlast. Ik wil uitzetting van Nederlands-Marokkaanse jongeren met een strafblad die recidiveren.'

Theo Broersen (72), afgestudeerd in de politicologie en de filosofie, gepromoveerd in de rechtsgeleerdheid, voormalig universitair docent en beleidsonderzoeker, spreek ik in een café in zijn huidige woonplaats Zutphen. Broersen, belijdend conservatief katholiek, stemde vóór 2002 weleens CDA, vaker stemde hij niet. Sinds 2002 stemt hij LPF en PVV. De basis voor die keuze is gelegd tijdens zijn reizen door de Arabische wereld, zo vertelt hij. In Egypte ontmoette hij bijvoorbeeld een koptische (christelijke) arts, de enige dokter in een groot gebied. Desalniettemin achtte die het mogelijk dat zijn moslimpatiënten zijn praktijk bij de volgende anti-koptische rellen in brand zouden steken. In Syrië en Jordanië logeerde Broersen vaak bij gastvrije mensen thuis, maar van de vrouwen in die huizen zag hij hoogstens handen achter deuren wegschieten. 'Het kan mij niet schelen dat dit daar gebeurt, maar dat moeten wij in Nederland niet willen.'

In Nederland woonachtige moslims hoeven van hem niet te worden gedwongen samen met hun vrouwen te eten. De grens wordt bereikt als de islam schade toebrengt aan het Nederlandse publieke domein, wat volgens Broersen al tijden het geval is. Als voorbeeld noemt hij een gebedsoproep in het Arabisch die hij wekelijks om de hoek in Zutphen hoort. Ander voorbeeld: 'In de tijd dat ik in Rotterdam woonde, hoorde ik een Marokkaanse jongen een vrouwelijke agent uitschelden voor kankerhoer. Ik zei tegen haar: dat accepteert u toch niet? Die agent zei: ík wil dit wel aan de kaak stellen, maar hogerhand wil dat liever niet.'

Meer dan een halve eeuw geleden deed Broersen de avond-HBS met een man die er lang voor Wilders net zo over dacht, Hans Janmaat. 'Ik was het wel zo'n beetje met Janmaat eens', zegt Broersen. 'Maar ik vond hem geen effectief politicus.'

Jordy van Lith (24) studeerde sociologie in Tilburg en is nu werkzaam als freelance-bedrijfstrainer. Hij zou vanaf zijn 18de PVV gestemd kunnen hebben, maar dat is niet het geval, vertelt hij in een café in Den Bosch waar ik hem spreek. Tot 2012 was hij lid van de Jonge Socialisten en de PvdA. Het was het PvdA-congres van 2012 waar het wat hem betreft misging. 'Gedelegeerden dienden een motie in voor de strafbaarstelling van illegaliteit, de leiding legde die naast zich neer. In tegenstelling tot andere jonge socialisten was ik ook niet negatief over Wilders. Ik vond destijds dat Wilders dingen bespreekbaar maakte.'

Beeld Marcel Wogram

Theo Broersen

Politicoloog en filosoof
Stemde voorheen CDA, LPF en PVV
'De islam brengt schade toe aan het Nederlandse publieke domein. Ik wil dichte grenzen en ontbinding van de Europese Unie.'

Zijn besluit op Wilders te gaan stemmen vloeide voort uit de aanslagen in Parijs in november 2015. 'Er vielen 130 doden maar er waren zoveel linkse mensen die daarna dingen zeiden als: dit soort aanslagen zijn niet te voorkomen. De Franse premier Manuel Valls zei: we moeten leren leven met terrorisme.' Van Lith vindt dat 'onzin'. 'Overheden falen dramatisch in het beschermen van hun burgers tegen radicale moslims.'

Albert Wessendorp (70) werkte, onder meer, een kwart eeuw als psycholoog bij de gemeente Den Haag. Hij was tot begin deze eeuw lid van D66. Aan zijn huidige PVV-stem ligt geen 'simpele ommekeer' ten grondslag. 'Het is geleidelijk gegaan. In de tijd dat ik in Den Haag werkte, zag ik de stad verkleuren en wijken verpauperen en er leek mij een verband.'

Later, in 2000, raakte hij gealarmeerd door de toenmalige nota integratiebeleid, waarin een hoge werkloosheid onder allochtone jongeren uit de doeken werd gedaan. Hij schreef toenmalig D66-minister Van Boxtel, verantwoordelijk voor stedenbeleid en integratie. 'Ik stelde voor om de instroom te stoppen en de kraan dicht te draaien alvorens aan het dweilen te gaan.' Een reactie op die brief kreeg hij niet.

Wessendorp was inmiddels lid geworden van Nederlands bekendste genootschap tegen overbevolking, de Club van Tien Miljoen. 'Ik ergerde me aan die impliciete boodschap dat we maar moeten accepteren dat Nederland een immigratieland is. Wij moeten vrij kunnen zijn de grenzen te sluiten als wij vinden dat de grenzen van de bevolkingsgroei bereikt zijn.'

In zijn laatste D66-jaren bleef Wessendorp de partij bestoken met brieven met kritiek op het vreemdelingenbeleid. 'Sommige van die brieven raakten zogenaamd zoek. Als ik dezelfde brieven nog eens opstuurde, kreeg ik nietszeggende antwoorden.' Wessendorp verliet D66 in 2001 en stemde niet veel later LPF.

Beeld Marcel Wogram

Jordy van Lith

Socioloog
Was lid van de Jonge Socialisten en van de PvdA
'Na de aanslagen in Parijs zeiden veel linkse mensen: zoiets is niet te voorkomen. Onzin. De politie moet religie, etniciteit en afkomst niet langer negeren.'

De gevolgen

De hoofdreden dat veel hoogopgeleiden niet met hun stem op Wilders in de krant willen, is de angst voor professionele en sociale gevolgen. De PVV blijkt een partij die in Nederland families, werkvloeren en vriendenkringen kan splijten. Alleen het noemen van de naam van de PVV-leider kan al garant staan voor heftige reacties en ruzie. Jordy van Lith vertelt in Den Bosch hoe een van zijn vrienden reageerde op zijn coming-out als Wilders-stemmer: 'Het is dat jij het bent, dat ik überhaupt nog een gesprek met je voer.'

Een psycholoog uit Haarlem schreef mij waarom hij bij het beargumenteren van zijn PVV-stem altijd een pseudoniem gebruikt: 'Mijn kinderen en vrienden waren allen zeer geschokt toen ze het hoorden, maar lijken zich erin te schikken. Toch zou publicatie van mijn echte achternaam zeker ook mijn kinderen kunnen schaden (allen universitair).'

Een hoogopgeleide vrouw schreef: 'Zodra ik in mijn eigen kring iets zeg over de islam of over moslims, krijg ik te horen dat wij honderd jaar geleden ook nog intolerant en homofoob waren, et cetera.' Straks in het stemhokje kijken haar vriendinnen niet mee.

Beeld Marcel Wogram

Albert Wessendorp

Psycholoog
Was lid van D66
'Het is hypocriet. Rob Oudkerk (PvdA) sprak al in 2002 over kutmarokkanen en hoefde niet terecht te staan. Met 'minder Marokkanen' heb ik geen moeite.'

Xandra Lammers zegt in IJburg: 'Wij hebben eigenlijk alleen nog maar vrienden over die ook PVV stemmen.' Ze heeft twee jongere zussen, een in de VS, die beiden de idealen van hun sociaal-democratische opvoeding trouw zijn gebleven. Tot een definitieve breuk heeft haar ommekeer niet geleid, repercussies voor de sfeer op verjaardagen heeft die wel. Haar zus in de VS was fervent op de hand van Hillary. Op haar Facebookpagina was Xandra Lammers op de hand van Trump en ontving slechts één like. Zij vroeg zich af: 'Zullen mijn neven en nichten mij na mijn dood memoreren als die 'foute tante'?'

Jordy van Lith is sinds zijn ommekeer vooral veel 'halve kennissen' kwijtgeraakt. Zijn positieve tweets over Trump werkten een kaalslag in de hand. 'Jou hoef ik nooit meer te zien', schreven ze terug. 'Ik vind dat echt kleingeestig', zegt Van Lith.

Albert Wessendorp is met pensioen, 'dus voor negatieve reacties vanuit mijn werkomgeving hoef ik niet te vrezen. Mijn kinderen zullen echter niet blij zijn met mijn medewerking aan dit stuk.'

Theo Broersen is ook met pensioen. Zijn echtgenote stemt op de Partij voor de Dieren en is het niet met hem eens. Ze hebben geregeld politieke discussies, maar die zijn altijd 'ludiek'. Op sociale gelegenheden houdt hij zijn opvattingen wel bewust voor zich, wetende welke reacties die kunnen uitlokken. 'Dissident zijn in Nederland is niet leuk, er is veel informele repressie.'

De oplossing

Een collega zei tegen me: 'Vraag die PVV-stemmers wat er moet gebeuren opdat ze geen PVV meer stemmen.' De vraag leidt tot veel geprikkelde reacties: jij bent van de policor pers en denkt ons van een kwaal te moeten genezen.

Ik formulier de vraag anders: ziet u Wilders het door u gewenste Nederland bewerkstelligen en hoe? Albert Wessendorp vindt de vraag nog steeds tendentieus: 'Jouw achterliggende gedachte is: 'dat gaat Wilders toch niet lukken, hoe kun je nou zo dom zijn om dat niet te zien...' Zo zet jij PVV-stemmers toch weer weg als domme types reagerend vanuit de onderbuik.'

Tendentieus of niet, op geen enkele andere vraag lopen antwoorden van hoogopgeleide PVV-stemmers zo uiteen.

Sommigen vertellen dat hun stem op Wilders zuiver als pressiemiddel dient. Een man uit Utrecht die twintig jaar D66 stemde, schreef mij waarom hij al vier keer PVV heeft gestemd. 'Niet omdat het een bestuurlijk alternatief biedt, want daarvoor hebben ze te weinig kader, maar vooral omdat ze het hele politieke spectrum naar rechts trekken. Meer islam in Nederland zal onvermijdelijk tot burgeroorlog gaan leiden.'

Theo Broersen vertelt in Zutphen dat hij het zelfs onwenselijk zou achten als Wilders zou gaan regeren. 'Dat zou de verdeeldheid in Nederland alleen maar vergroten. Ik stem puur op de PVV opdat bestuursbekwame partijen meer van haar punten zullen overnemen en in beleid zullen omzetten. Ik wil dichte grenzen en een ontbinding van de Europese Unie.'

Andere hoogopgeleiden weten dat alleen de PVV zelf het door hen gewenste beleid zal doorvoeren. Xandra Lammers wil onder meer 'een einde aan de subsidie voor al die multiculturele projecten', 'de uitzetting van Nederlands-Marokkaanse jongeren met een strafblad die recidiveren' en 'veel meer politiebescherming voor mensen die zich nu onveilig voelen'. Of de PVV snel groot genoeg zal worden om in haar buurt zulk beleid door te voeren, betwijfelt zij: in Amsterdam wordt nog veel op progressieve partijen gestemd.

Jordy van Lith wil een oprekking van de mogelijkheden om 'potentiële islamitische terroristen' op te sporen en weet dat maar één partij dat ook wil. 'Je moet beginnen met profileren: politie en inlichtingendienst moeten etniciteit, religie en afkomst van mensen niet langer negeren.' Dat op deze manier mensen vanwege hun religie of etniciteit onterecht vast kunnen komen te zitten, dat hoort erbij.

Albert Wessendorp voorspelt dat een terroristische aanslag in Nederland, 'hoe triest ik dat ook vind', de behoefte aan de controle over de eigen grenzen flink zal vergroten, en daarmee 'de kansen voor Wilders zijn doelstellingen waar te maken'. 'Onder de huidige omstandigheden, waarin andere partijen op voorhand samenwerking uitsluiten, gaat hem dat natuurlijk niet lukken.'

Gevaar voor de rechtsstaat

De PVV is geen gewone Nederlandse partij. Ze is niet alleen de enige partij die families en vriendenkringen splijt - ze is ook de enige partij die met termen als 'nepparlement' en 'neprechters' tegenwoordig de Nederlandse democratie en rechtsstaat ter discussie stelt. Daarin ging Janmaat noch Fortuyn de leider van deze partij voor.

Het jongste verkiezingsprogramma - met onder meer een koranverbod en een sluiting van moskeeën en islamitische scholen - maakt de Centrumpartij van weleer bijna 'politiek correct'. Het discours werd de afgelopen jaren radicaler. De hoogopgeleide PVV'ers die ik in 2016 sprak, hadden weinig problemen met de 'minder minder'-uitspraak. Een van hen vond het hoogstens verwijtbaar dat Wilders 'onvoldoende duidelijk' had gemaakt 'wat hij echt bedoelde'. Het zou hem niet om minder Marokkanen zijn gegaan, maar om minder Marokkaanse overlast.

De rechtbank veroordeelde Wilders op 9 december wegens groepsbelediging en aanzetten tot discriminatie, zonder strafoplegging. In hun vonnis zeiden de rechters dat Wilders' uitlatingen over een 'neprechtbank' met 'D66-rechters' en voorgekookte vonnissen 'een gekozen volksvertegenwoordiger en medewetgever die een te respecteren plaats in de Nederlandse democratische rechtsstaat inneemt, onwaardig' waren. De hoogopgeleiden uit Wilders' electoraat die aan dit stuk meewerkten, werden niet op andere gedachten gebracht.

Jordy van Lith zegt: 'Ik zie altijd dat mensen die vinden dat ze onschuldig zijn en toch worden veroordeeld, zich negatief uitlaten over de rechtbank. De suggestie dat Wilders dat recht niet zou hebben, is dus opportunistisch gekozen.'

Xandra Lammers vindt niet dat de term 'neprechtbank' de rechtsstaat in diskrediet brengt. 'Deze uitlating valt onder de vrijheid van meningsuiting. Als hij die mening niet zou kunnen uiten, was de Nederlandse rechtsstaat pas in gevaar.'

Albert Wessendorp spreekt van 'hypocriet gedoe'. Rob Oudkerk van de PvdA had het in 2002 al over 'kutmarokkanen' en hoefde niet terecht te staan. (Oudkerk verontschuldigde zich wel voor die uitspraken.) Wessendorp: 'Ik vind de uitspraak over minder Marokkanen een prima uitspraak. En moet ik nu mijn lidmaatschap opzeggen van de Club van Tien Miljoen die vindt dat er veel minder mensen in ons land zouden moeten zijn? Word ik binnenkort ook gedaagd?'

Theo Broersen vindt dat 'de rechtsstaat in Nederland wel tegen een stootje kan'. 'De term 'neprechtbank' vind ik niet iets om je over op te winden.' Bezwaar tegen het proces tegen Wilders an sich had Broersen niet. 'Ik vind dat iedere uitspraak van wie dan ook, politici inbegrepen, aan de wetgeving mag worden getoetst, al vond ik de aanklacht zelf zwak.'

Op 7 februari ontvang ik een urgente mail van Broersen. Wilders heeft nu ook voor hém een grens overschreden, schijft hij, en wel met zijn gemanipuleerde foto van D66-leider Pechtold als sharia-aanhanger.

Broersen: 'Na het zien van Wilders' afbeelding van Pechtold tussen aanhangers van de sharia en door zijn onbeschaafde reactie op Pechtold, heb ik besloten níet op Wilders te stemmen, hoewel ik het eens blijf met veel van zijn opvattingen.' Hij vindt de afbeelding onfatsoenlijk. 'Common decency, algemeen fatsoen, vind ik, met George Orwell, de minimumvoorwaarde voor de omgang met elkaar. Dus Wilders heeft voor mij afgedaan.'

Lees verder

Zoektocht
Olaf Tempelman ging op zoek naar 'de beter opgeleide' of 'de niet-schreeuwende' Wilders-stemmer. Vrijwel niemand wilde meewerken. Vaak uit schaamte, angst voor reputatieverlies of wantrouwen. Lees hier het verhaal van zijn zoektocht (+).

Voormalig schooldirecteur en PVV-stemmer Jan Gouw: 'Ik loop vast in mijn streven naar rechtvaardiger wereld'
Kiezers van de PVV - in peilingen de grootste partij - zijn echt niet allemaal luidruchtige mannen uit Almere of Steenbergen. Olaf Tempelman spreekt twee hoogopgeleide PVV-stemmers (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.