Hoogleraar reclassering: 'Zaak-Volkert van der G. kent alleen maar verliezers'

De zaak-Volkert van der G. kent geen positieve kanten. Wint het Openbaar Ministerie, dan wordt het werk voor de toezichthouders van de reclassering alleen maar lastiger, vreest Peter van der Laan, bijzonder hoogleraar reclassering aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. En wint Van der G.? Dan veranderen de toezichthouders in tandeloze tijgers.

Volkert van der G. in de auto op weg naar de extra beveiligde rechtbank in Amsterdam-Osdorp, in 2003.Beeld anp

Maandag neemt de rechter een besluit of Volkert van der G. opnieuw de cel in moet. Ditmaal niet voor moord, maar wegens het geven van te summiere antwoorden aan zijn begeleiders van de reclassering. Het Openbaar Ministerie eiste twee weken geleden dat de moordenaar van Pim Fortuyn voor straf een jaar terug moet naar de gevangenis. Van der G. belet de reclassering om toezicht te houden, stelde de aanklager.

Volgens het OM denkt Van der G. ten onrechte dat hij al een vrij man is. Hij kwam in mei 2014 onder voorwaarden vrij. Op dat moment had hij tweederde van zijn straf uitgezeten en mocht hij onder toezicht beginnen met zijn resocialisatie. Maar, stelt het OM, door zijn houding - hij antwoordt nauwelijks of ontwijkend op vragen - hebben zijn toezichthouders geen zicht op hem. 'Je zag de irritatie toenemen in deze zaak. Het kon misschien bijna niet anders dan ontsporen', zegt Van der Laan.

Van der G. ziet dat anders. Hij vindt dat hij zijn best heeft gedaan. En meer dan dat kan hij niet doen, zei hij twee weken geleden tegen de rechter. Al sinds zijn voorwaardelijke invrijheidsstelling werkte hij 'sober' mee met de toezichthouders. Van der G. - wantrouwig ten opzichte van overheidsinstellingen, rechtlijnig in zijn denken en niet geneigd te spreken over zijn emoties - stelt dat dat past bij zijn stroeve karakter.

De situatie verergerde na een uitzending van Brandpunt in september 2015. Hierin liet de delinquent - zonder dat hij wist dat hij gefilmd werd - zich laatdunkend uit over de reclassering. Maar ook een woordvoerder van de reclassering deed op haar beurt onjuiste uitspraken in de uitzending. In de ogen van Van der G. heeft zij haar geheimhoudingsplicht geschonden. Des te meer reden om de toezichthouders nog minder te vertrouwen. Lange tijd beantwoordde Van der G. tijdens de meldplicht-afspraken geen vragen. Afgelopen zomer - nadat een andere rechter de partijen naar een mediator had gestuurd - gaf hij wel antwoord. Maar aanvankelijk alleen per laptop. Hij tikte zijn respons in op het scherm. Reden: Van der G. was bang dat de bandopnamen die de reclassering maakte van hun gesprekken zouden uitlekken.

'In dit dossier zie je dat er telkens kleine dingen zijn misgegaan en onhandige uitspraken zijn gedaan. Van der G. heeft zelf de grenzen opgezocht van zijn voorwaardelijke invrijheidsstelling tijdens eerdere procedures, regelmatig met succes. En het klinkt alsof de reclassering ook niet heel handig heeft geopereerd', zegt Van der Laan.

De vraag die vandaag centraal staat: is Van der G. verplicht vragen te beantwoorden tijdens de meldplicht. Hoe zit dat?

'Een meldplicht betekent dat je je moet melden. En dat betekent meer dan alleen je neus laten zien. Wanneer geeft iemand voldoende antwoorden tijdens zo'n gesprek? Dat is een beetje een grijs gebied. Ik heb nooit eerder gehoord dat een delinquent opnieuw de cel in moest omdat hij onvoldoende vertelde over zijn leven.

'Het doel van het reclasseringstoezicht is, naast de controle op de gestelde voorwaarden, het helpen bij de resocialisatie en integratie na een gevangenisstraf. Reclasseringsmedewerkers kunnen daar pragmatisch mee omgaan. Het effect van de begeleiding is afhankelijk van de bereidheid van de betrokkene om mee te werken. Je kunt iemand niet dwingen om gemotiveerd te zijn.

'Van der G. is echt niet de enige cliënt die het bloed onder de nagels vandaan kan halen, de toezichthouders zijn gewend om met moeilijke mensen om te gaan. Ze zijn erin getraind te zoeken naar manieren om zo'n persoon toch zo goed mogelijk te laten resocialiseren. Weinig zeggen, weinig initiatief tonen, niet meewerken, het zijn zaken die niet snel leiden tot herroeping van de voorwaardelijke invrijheidsstelling. Het plegen van een nieuw delict natuurlijk wel.'

Tekening van Volkert van der G. in de rechtbank van Amsterdam.Beeld anp

Is er volgens u sprake van een overtreding?

'Heel strikt genomen lijkt me dat er sprake is van een overtreding. Wel vind ik de eis, een jaar celstraf, erg hoog. Je moet je bedenken dat 87 procent van de celstraffen in Nederland korter duren dan zes maanden. En wat bereik je er mee? Stel dat Van der G. een jaar de cel in moet, dan krijgen hij en de reclassering daarna toch weer met elkaar te maken. Als die relatie nu al niet verzuurd is, is hij dan helemaal kapot.'

Wat zijn de gevolgen als justitie wint?

'Ik vrees dat de gevolgen voor andere 'toezichten' fors zullen zijn. Mijn angst is dat de reclassering voortaan heel precies moet uitwerken wat zo'n meldplicht behelst, welke vragen beantwoord moeten worden en met welk doel ze beantwoord moeten worden. Hoe meer je vastlegt, hoe groter de kans wordt dat iemand een overtreding begaat tijdens de voorwaardelijke invrijheidsstelling. En help je de resocialisatie van delinquenten door meer regeltjes? Ik zou het een slechte zaak vinden, je roept onnodig extra weerstand op.'

En als Van der G. wint?

'Dan staan het OM en de reclassering met hun mond vol tanden. Hun macht en invloed wordt beperkt. Als Van der G. geen vragen meer hoeft te beantwoorden, wie dan nog wel?'


Tijdlijn: de ongemakkelijke geschiedenis van de zaak Volkert van der G.

Sinds Van der G. in 2003 is veroordeeld voor de moord op Pim Fortuyn bestaat er een ongemakkelijke relatie tussen politiek Den Haag, het OM en Van der G. Bekijk de geschiedenis van de zaak in onderstaande tijdlijn (werkt niet op mobiel).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden