Advertentie van Open Universiteit

Hoogleraar Lilian Lechner: ‘Sociale media kunnen het welzijn van eenzame ouderen verhogen’

Nederland vergrijst en telt steeds meer alleenwonende ouderen. Sociale media kunnen helpen om bij hen gevoelens van eenzaamheid en onveiligheid te voorkomen, stelt gezondheidspsychologe Lilian Lechner. ‘De kloof is soms zo groot dat ouderen de stap naar de digitale wereld niet meer durven te zetten.’

Het aantal eenpersoonshuishoudens groeit tot 2030 sterk, verwacht het CBS in zijn recent gepubliceerde huishoudensprognose 2018-2060. Een groot gedeelte van deze groep zal bestaan uit alleenwonende ouderen, die zich bovengemiddeld vaak eenzaam en onveilig voelen. Hoogleraar Gezondheidspsychologie Lilian Lechner en onderzoekster Inge Knippenberg van de Open Universiteit onderzoeken of en hoe de inzet van sociale media dit probleem kan beperken, en tegelijk de deelname van ouderen aan de ‘digitale samenleving’ verhogen.

‘Bijna alles wat we doen in het dagelijks leven heeft een digitale dimensie’

Hun onderzoek is onderdeel van het overkoepelende programma De Veilige Stad. Daarmee onderzoekt de Open Universiteit vanuit talrijke expertisegebieden de mogelijkheden om het gevoel van welzijn en veiligheid onder stadsbewoners te bevorderen. Omdat het onderzoek van Lechner en Knippenberg (Psychologie en Onderwijswetenschappen) zich ook richt op het gevoel van veiligheid en de technologische mogelijkheden van ouderen, werken ze nauw samen met collega’s van de faculteiten Management, Science & Technology en Cultuur- en Rechtswetenschappen.

Waarom is het zo belangrijk dat ouderen deelnemen aan de digitale samenleving?

‘Bijna alles wat we doen in het dagelijks leven heeft een digitale dimensie. In een gemiddeld reclameblok op televisie word je doorlopend naar een website verwezen voor meer informatie. Hetzelfde gebeurt bij de belastingdienst, het ziekenhuis, de bank en de gemeente. Op het moment dat een grote groep mensen geen toegang heeft tot deze mogelijkheden, ontstaat een kloof die het voor de leden van deze groep ook steeds moeilijker maakt om in de fysieke maatschappij mee te komen.’

‘In de groep van 65 tot 75 jaar maakt driekwart gebruik van sociale media’

Een risico dat ouderen al bovengemiddeld vaak lopen.

‘Dat geldt zeker voor ouderen die ook nog andere risicokenmerken hebben. Alleenstaande ouderen met een laag opleidings- en inkomensniveau bijvoorbeeld. Zij komen het meeste terug in de statistieken over eenzaamheid. Voor hen is die kloof vaak zo groot, dat ze de stap naar de digitale wereld niet meer durven te zetten. Dat maakt ook de uitdaging om deze mensen te bereiken extra groot. Met ons onderzoek hopen we inzichten en mogelijkheden te vinden die vooral gemeenten bij deze uitdaging kunnen helpen.’

Hoe pakken jullie dat concreet aan?

‘Op basis van een serie verkennende gesprekken met ouderen die wel en niet gebruikmaken van internet en sociale media stelden we een uitgebreide vragenlijst samen waarin we inventariseren welke sociale media ouderen al dan niet gebruiken en waarom. In nauwe samenwerking met de gemeente Heerlen hebben we deze lijst onder twaalfhonderd oudere inwoners van de stad verspreid. De gemeente is ook nauw betrokken bij het thema ouderen en welzijn, en werkt net als veel andere gemeenten ook zelfstandig aan diverse onderzoeken en projecten op dit gebied. Inmiddels hebben we ruim driehonderd reacties binnen, waarvan we het grootste deel al hebben verwerkt. Zo’n 35 procent van de reacties komt van ouderen die geen sociale media gebruiken. Zo kunnen we gebruikers goed vergelijken met niet-gebruikers. Dat levert handreikingen op voor vervolgtrajecten.’

‘Sociale media kunnen ouderen, hun omgeving en de gemeente met elkaar verbinden’

Tot welke inzichten zijn jullie tot nu toe gekomen?

‘Mede vanuit eerder onderzoek weten we dat ouderen een inhaalslag maken met socialmediagebruik. Dat geldt in ons onderzoek met name voor de groep van 65 tot 75 jaar, waarin maar liefst 75 procent gebruikmaakt van sociale media. Het gaat dan met name om WhatsApp, Facebook en YouTube. Naarmate mensen ouder worden neemt het gebruik snel af, tot 25 procent in de groep 85+. Nog steeds oké, maar driekwart van deze groep mist dus de boot. Voorlopige analyses laten zien dat gebruikers veel meer voordelen van sociale media zien dan niet-gebruikers. Ze vinden het gebruik makkelijker, nuttiger, leuker. Ze ervaren minder barrières en hebben meer digitale vaardigheden. Ook zien we dat gebruikers van sociale media hoger scoren op welzijn en lager op eenzaamheid. Opvallend genoeg is er geen verschil in het gevoel van veiligheid tussen gebruikers en niet-gebruikers van sociale media.’

Hoe is dat te verklaren?

‘Er zijn tegenwoordig steeds meer Facebook- en WhatsApp-groepen voor buurten of stadsdelen. Gebruikers waarschuwen elkaar hierin onder meer voor inbrekers, fietsendieven en andere negatieve zaken waar ze in hun directe omgeving mee te maken hebben. Voor oudere gebruikers kan het een gevoel van zekerheid geven dat buurtgenoten hierop letten, en dat er gezamenlijk actie wordt ondernomen tegen problemen. Tegelijkertijd geven respondenten aan dat zulke berichten ook een bron van onrust zijn, omdat ze er zelf weinig aan kunnen doen. Zo kunnen sociale media over veiligheid in de buurt ook onaangename zaken onder de aandacht brengen, die sommige ouderen liever buiten houden. Blijkbaar houden de voor- en nadelen van sociale media elkaar in evenwicht.’

‘We hopen met onze uitkomsten gemeenten te helpen ouderen te bereiken’

Hoe helpen deze inzichten ouderen nauwer bij onze digitale samenleving te betrekken?

‘Ten eerste is het goed te weten welke sociale media ouderen nu al vaak gebruiken en waarom. Uit eerder onderzoek blijkt dat het veel effectiever is om ook die kanalen te gebruiken, in plaats van alleen speciale apps of websites voor ouderen te ontwikkelen. Vervolgens kun je deze media geschikter maken voor de doelgroep. Een speciale Facebook-groep voor oudere inwoners bijvoorbeeld, met een community manager bij wie gebruikers terecht kunnen als ze verontrust zijn of vragen hebben. Verder kijken we heel nadrukkelijk naar mogelijkheden om deze sociale media aan te laten sluiten op bestaande communicatie vanuit de gemeente, bijvoorbeeld brochures en informatieavonden. Zo zijn sociale media mogelijk de verbindende factor tussen ouderen, hun omgeving en de gemeente. Daarmee kunnen ze het gevoel van welzijn, verbondenheid en veiligheid binnen onze samenleving aanmerkelijk verbeteren.’

De Veilige Stad

Het onderzoek naar ouderen en sociale media valt onder het overkoepelende onderzoeksprogramma De Veilige Stad. Wat kan technologie betekenen voor de veiligheid in de stad, en hoe kan de stad zijn inwoners gelukkiger maken? Op deze inspirerende overzichtspagina vind je meer informatie over alle onderzoeken die de Open Universiteit onder deze paraplu uitvoert.

De journalisten van de Volkskrant zijn niet betrokken bij en niet verantwoordelijk voor de inhoud van dit artikel.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.