InterviewHans Zaaijer

Hoogleraar: durf te experimenteren met het voordeel dat immuniteit kan bieden

Hans Zaaijer van bloedbank Sanquin bij een van de machines die antistoffen in het bloed moeten ontdekken. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Hans Zaaijer van bloedbank Sanquin bij een van de machines die antistoffen in het bloed moeten ontdekken.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Nederland moet overwegen om herstelde coronapatiënten in te zetten in de zorg voor kwetsbare groepen. De kans is immers groot dat ex-patiënten in elk geval tijdelijk gevrijwaard zijn van het virus. Hans Zaaijer, arts-microbioloog en senioronderzoeker bij Sanquin, is in elk geval om.

Laatst sprak hij er weer een, een collega die de longziekte covid-19 doorstond. De man was ziek geworden en getest: corona, het kon niet missen. En nu hij weer aan het werk kon, wilde de arts daarvan gebruikmaken. ‘Hij wilde weten: ben ik nu immuun?’

Alle kans dat hij inderdaad beschermd is tegen het virus. Zijn lichaam had het virus immers succesvol verslagen. Dat kan betekenen dat er in zijn bloed antistoffen zitten, plakeiwitten bestemd om het coronavirus in de houdgreep te nemen, zodat het zich niet meer kan vermeerderen.

Handig. ‘Deze arts is, na overleg met zijn meerderen, gaan werken bij een hoogrisicogroep’, vertelt Hans Zaaijer, die vanwege de privacy de details niet wil geven. ‘Denk aan een lastige maatschappelijke situatie, waar mensen dicht op elkaar zitten en het virus makkelijk kan rondgaan.’

Een ‘immuniteitspaspoort’. Een officiële verklaring: deze persoon heeft covid-19 doorgemaakt en mag weer gaan en staan waar hij wil, hij is toch immuun. Zou dat geen goed idee zijn?

Beslist niet, beschikte de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vorige maand nog in een plechtig beleidsadvies. Nadat onder meer Chili, Duitsland, de VS en het Verenigd Koninkrijk hardop met het idee hadden gespeeld om dergelijke immuniteitspaspoorten uit te geven aan genezen ex-patiënten, besloot de WHO daar toch even wat behoedzame wetenschap tegenover te stellen: pas op, wie de ziekte heeft doorgemaakt is niet per se immuun.

Dat klopt, benadrukt ook Zaaijer, arts-microbioloog, hoogleraar aan het Amsterdam UMC en onderzoeksleider bij Sanquin. Misschien was de corona-infectie maar een schampschot en heeft de patiënt geen antistoffen opgebouwd. Of wellicht heeft de patiënt wel antistoffen maar zijn het de verkeerde, zodat de patiënt het virus tóch verspreidt.

Maar toch. ‘Natuurlijk moet je altijd uitgaan van het voorzorgsprincipe en risico’s zo veel mogelijk mijden’, zegt Zaaijer. ‘Maar we zitten in een noodsituatie. Alle problemen in de ziekenhuizen en verpleeghuizen geven ook schade. Is het dan niet ethisch om het juist wél te proberen?’

Covid-19 is een dodelijke ziekte. Toch niet het soort aandoening waarvan je zegt: we nemen een gok?

‘Het ergste dat er kan gebeuren is dat je een ongeluk krijgt: verspreiding van het virus op een plek waar je dat niet wilt. Maar bekijk het ook eens van de andere kant. Kijk naar de situatie in de verpleeghuizen. Naar de ouderen die daar moederziel alleen zitten, het laatste halfjaar van hun leven. Naar mensen die eenzaam liggen dood te gaan.’

U zou mensen die de infectie hebben doorgemaakt inzetten om voor zulke mensen te zorgen.

‘Nou, zet nu niet in de krant: Zaaijer vindt dat zo’n systeem er moet komen. Nee: Zaaijer vindt dat we out of the box moeten kunnen denken. Het is zo’n reflex om bij elk risico meteen te zeggen: jammer, einde oefening. Ik zou ervoor pleiten om het ook eens positiever te bekijken. De voordelen hiervan te onderzoeken.’

Hoe stelt u het zich voor? In vakblad JAMA betoogden twee van uw Amerikaanse collega’s: een systeem van immuniteitspaspoorten zou al snel leiden tot tweespalt, jaloezie, fraude en discriminatie. Of neem het geval van New Orleans in de 19de eeuw: alleen wie gele koorts had overleefd, was ‘geacclimatiseerd’ en kon bepaalde banen krijgen en trouwen.

‘O, maar ik pleit niet voor allerlei avonturen met cowboys die certificaten uitreiken. Als je het immuniteitsvoordeel wilt verzilveren, moet je eerder denken om dit uit te proberen in heel concrete situaties, waar de nood hoog is. Ik kreeg laatst de vraag van een ziekenhuis: zou het mogelijk zijn om een team samen te stellen van mensen die immuun zijn? Denk aan de situatie waarbij je bijvoorbeeld met spoed een verkeersslachtoffer moet opereren. Eigenlijk mag dat pas als de coronasituatie van zo’n patiënt bekend is – je moet hem testen. Dat zou zo’n team met immuniteit uitkomst kunnen bieden.’

Het idee vatte pas goed bij Zaaijer post toen hij onlangs de bloedmonsters onderzocht van ruim zevenduizend Nederlandse bloeddonoren. Bij elkaar 2,7 procent van hen heeft inmiddels antistoffen tegen het coronavirus in het bloed, een ontdekking die landelijk nieuws werd. Bij ruwweg de helft was het antistofsignaal buitengewoon sterk: een overtuigende piek op de testapparatuur, geen twijfel over mogelijk.

Er is nog iets, vertelt Zaaijer. Uit nog ongepubliceerd onderzoek in het lab, uitgevoerd in Engeland en bij onder meer het RIVM, blijkt dat juist de groep met het krachtige signaal bloed heeft dat het virus actief bestrijdt. ‘Dat is nog altijd geen garantie voor immuniteit’, benadrukt hij. ‘Maar omdat we het niet zeker weten, durft niemand ervan uit te gaan.’

Zaaijer staat niet alleen. ‘Ik durf wel te stellen dat er een zekere bedrijvigheid gonst rond dit onderwerp. Ik ken directeuren van verpleeghuizen die zeggen: ik wil dit gewoon proberen.’ Of neem die keer dat hij werd benaderd door een oudere verpleegkundige uit Brabant, op het hoogtepunt van de crisis: ‘Ze wilde een antistoftest doen, omdat ze vermoedde dat ze covid had gehad. Als ze positief zou testen, durfde ze aan het werk te gaan. Helemaal haar eigen beslissing. Zo verbond ze haar vrijwilligerschap aan de uitkomst van de test.’

Onzeker is of de immuniteit wel blijvend is.

‘Ik denk ook dat de immuniteit niet erg lang aanhoudt, want dat zien we vaker bij luchtwegvirussen. Maar laten we nu eens aannemen dat iedereen na een infectie zes maanden lang veilig is: dat is best lang. Wat zijn dan de mogelijkheden?’

Het moeten wel net de juiste mensen zijn. Je kunt toch moeilijk verlangen dat de bakker ineens op de intensive care gaat werken, omdat hij toevallig covid-19 heeft gehad?

‘Daarom moet je je ook richten op de subgroepen waar dit speelt. Ziekenhuispersoneel. Mensen met zorg voor zeer kwetsbare oncologische patiënten. Verpleeghuizen, met alle problemen die ze daar hebben. Bezoekers van hospices. In dat soort heel concrete, afgeronde groepen zou je op zoek kunnen gaan naar de mensen met antistoffen.

‘En die bakker is overigens bijzonder welkom om plasma te doneren, zodat we antistofpreparaten tegen het coronavirus kunnen maken.’

Wat zou uzelf eigenlijk doen, als u immuunstoffen zou hebben?

‘Ik had dan waarschijnlijk mijn hoogbejaarde ouders eerder opgezocht.’

Lees ook:

Na Duitsland, Frankrijk en Griekenland is ook in Chili de discussie losgebarsten of degenen die corona hebben gehad een ‘immuniteitspaspoort’ kunnen krijgen. Dat zou dan aantonen dat ze beschermd zijn tegen het virus. Maar experts waarschuwen: garantie tot de voordeur.

Pfieuw, gelukkig. U heeft de infectie met het coronavirus gehad. Dus bent u er voortaan tegen beschermd. Toch? Was het maar zo simpel. De laatste tijd vinden wetenschappers steeds meer aanwijzingen dat je corona misschien meerdere keren kunt krijgen – al weet niemand precies wat dat betekent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden