Opinie

'Honger is wegbereider van oorlog'

Door de combinatie van droogte, misoogsten en wanbestuur wordt een steeds groter deel van de wereld steeds instabieler. Dat betoogt Rob de Wijk, directeur van het Haagse Centrum voor Strategische Studies HCSS.

De moeder van Mohamed Bouazizi met een afbeelding van haar overleden zoon. Beeld afp

Voedselvoorziening, veiligheid en geopolitiek. Ze raken steeds meer met elkaar verweven en China is de accelerator. De economische groei van dit land is indrukwekkend, maar is allerminst gegarandeerd. Chinese steden trekken elk jaar ruim tien miljoen nieuwe arbeidskrachten aan. In de jaren zeventig van de vorige eeuw woonde minder dan eenvijfde van de Chinezen in de steden, nu ruim de helft. Evenals in andere Aziatische landen zorgt vooral de opkomende middenklasse in die steden ervoor dat voorzieningszekerheid van voedsel een steeds grotere uitdaging voor regeringen wordt.

Mondiaal maken door de toegenomen welvaart ongeveer 3 miljard mensen een inhaalslag. Ze eten steeds meer vlees, waarvoor steeds grotere hoeveelheden mais en graan voor veevoeder nodig zijn. De toename in consumptie van vlees, melkproducten en eieren heeft geen precedent. En elk jaar komen er 80 miljoen monden bij. Voor China geldt dat 22 procent van de wereldbevolking moet worden gevoed met 7 procent van de beschikbare landbouwgronden. Als het landbouwareaal beneden de 1,2 miljoen vierkante kilometer komt, moet China voedsel importeren. Door onteigeningen voor bouwplannen en door vervuiling is dit vermoedelijk nu al het geval. Als Peking de voedselvoorziening niet zeker stelt, ontstaan onlusten die het regime kunnen bedreigen.

Precies om deze reden koopt China vooral in Afrika grote stukken land. Landen als Saoedi-Arabië en Zuid-Korea deden overigens hetzelfde. In 2010 schatte de Wereldbank dat door deze land grabs tegen de 80 miljoen hectare land van eigenaar was verwisseld. De gevolgen zijn groot. De Wereldbank schatte in dat hierdoor 33 landen op de rand van sociale onlusten balanceerden en dat 105 miljoen mensen de armoede in werden gedreven. Cynisch is dat land grabs vooral in Ethiopië en Soedan plaatsvonden, waar velen afhankelijk zijn van voedselhulp van de VN.

Hongersnood
In Afrika bijvoorbeeld zijn er meer redenen voor zorg. In maart 2011 meldde de FAO een all time high voor haar voedselprijsindex. De hogere vraag uit Azië bleek niet door de productie te kunnen worden bijgebeend. Ethiopië, Somalië en Kenia werden in 2011 getroffen door de grootste droogte sinds 1951, waardoor een ongekende hongersnood ontstond en delen van de bevolking op drift raakten. De mondiale oogsten stonden ook onder druk door regens in Canada, droogte in Rusland, Oekraïne en Kazachstan, bosbranden in Rusland, droogte en zandstormen in het westen van China en bar winterweer in de Verenigde Staten. De voedselprijzen werden ook opgedreven door de stijgende vraag naar biobrandstoffen in de westerse wereld en de hogere productie- en transportkosten door hogere grondstoffen- en energieprijzen.

Het fenomeen van verwevenheid van extreme weerscondities en oplopende grondstoffen en energieprijzen is een belangrijke verklaring voor de Arabische opstanden die op 17 december 2010 werden ingeluid met de zelfverbranding van de Tunesiër Mohammed Bouazizi in Ben Arous. Bouazizi was universitair opgeleid, kon geen werk vinden en begon daarom zonder vergunning een groentestal. Door de confiscatie van zijn waar en omdat hij ook nog een pak slaag van de politie zou hebben gekregen, raakte hij ten einde raad en besloot hij zichzelf met benzine te overgieten en in brand te steken.

Egyptenaren gingen met broden, potten en pannen de straat op om president Mubarak af te zetten. Hun voedselsituatie was inderdaad nijpend. Egypte ontving van Rusland, zijn grootste leverancier, gedurende de laatste helft van 2010 slechts 1,6 miljoen ton graan, tegen 2,8 miljoen ton in dezelfde periode in 2009. In Egypte besteden burgers gemiddeld 40 procent van hun inkomen aan voedsel, en dan hakt een prijsstijging van 20 procent er fors in. Die prijsverhoging was overigens ook het gevolg van de quantitative easing-politiek van president Obama. Door het aanzetten van de bankbiljettenpersen werd de Amerikaanse economie gestimuleerd, maar inflatie geëxporteerd.

Klimaatverandering
Door klimaatverandering lijkt de grootste ellende voor de voedselproductie te ontstaan in het hele midden van Afrika, ruwweg van Soedan tot Mozambique, de regio Turkmenistan, Afghanistan en Pakistan, en het Midden-Oosten. Daar slaat klimaatverandering het hardst toe. Door uitputting van de ondergrondse watervoorraden in het Midden-Oosten en India, maar ook door de intensieve landbouw in landen als China in Afrika, verergert de situatie verder.

Veel van de landen in deze gebieden hebben nu al een zwak bestuur. Deze staten zijn instabiel, staan soms op de rand van een intern conflict of zijn deze grens al overgegaan.

Voedsel is inmiddels voor sommige landen een veiligheidsissue en daarmee geopolitiek geworden. Landen als China laten hun buitenlands beleid er mede door bepalen en lokaal leidt de voedselproblematiek tot onlusten. Al deze ontwikkelingen hebben zelfs gevolgen voor Europa dat zelfvoorzienend is. Zo leidden de Arabische opstanden tot vluchtelingenstromen en oplopende olieprijzen.

Om de negatieve effecten te verminderen, zou Nederland het initiatief kunnen nemen om het Europese landbouwbeleid strategisch in te zetten om probleemlanden van meer voedsel te voorzien, maar dan wel in ruil voor grondstoffen, energie of markttoegang. Zo worden nieuwe afhankelijkheden gecreëerd die de mondiale stabiliteit ten goede kunnen komen.

Rob de Wijk is directeur van het Haagse Centrum voor Strategische Studies HCSS. Morgenavond spreekt hij in de serie 'It's Food, stupid!' in debatcentrum De Rode Hoed over 'Voedsel en mondiale machtsverhoudingen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden