'Honderd keer erger dan een verkrachter'

Het proces tegen Jean-Pierre Bemba, die terechtstaat bij het Internationaal Strafhof, 'moet voor elke commandant' als voorbeeld dienen.

Marnix de Bruyne

AMSTERDAM 'Iedereen die je in de gevechtszone tegenkomt, is een vijand. Want ik heb informatie ontvangen dat de vijand burgerkleren draagt.' Met die woorden stuurde Jean-Pierre Bemba, de Congolese politicus en ex-militieleider wiens proces maandag begon bij het Internationaal Strafhof, zijn mannen in 2002 naar de Centraal Afrikaanse Republiek.


Een voormalig lid van Bemba's militie zal dit verklaren als de aanklagers van het Internationaal Strafhof hem de komende maanden oproepen.


Hoofdaanklager Luis Moreno-Ocampo en zijn team vertelden dit maandag op de eerste dag van het proces-Bemba in Den Haag. Volgens hen zal een ander militielid dan uitleggen hoe 1.500 militieleden Bemba's woorden zagen als een vrijbrief om te plunderen en om burgers te verkrachten en te doden.


De aanklagers schetsten maandag in grove, maar dramatische lijnen hoe veertig getuigen volgens hen zullen aantonen dat Bemba zich, als leider van de militie, schuldig maakte aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Niet omdat hij ze zelf beging, of er opdracht toe gaf, maar omdat hij zijn troepen bewust 'niet in bedwang hield'. 'Bemba was niet slechts leider van zijn militie, hij bezát haar', zei Moreno-Ocampo. 'Hij had stond steeds in contact met zijn mannen, ook toen ze in de Centraal Afrikaanse Republiek waren. Hij had hun wandaden kunnen voorkomen, stoppen of bestraffen, maar zag daarvan af. Een bevelhebber die zijn troepen toestaat zulke misdaden te plegen is honderd keer gevaarlijker dan een enkele verkrachter.'


Bemba was in 2002 heer en meester in de mineralenrijke provincie Equator in de Democratische Republiek Congo. Zijn Beweging voor de Bevrijding van Congo (MLC), 20 duizend man sterk, fungeerde als leger.


Het was voor Bemba belangrijk dat in de aangrenzende Centraal Afrikaanse Republiek een bevriende leider aan de macht was, omdat hij vaak via dit land reisde en goederen verscheepte, aldus de aanklagers.


De toenmalige president Ange-Félix Patassé, die hem als 'zoon' beschouwde, was zo iemand. Toen hij rebellenleider François Bozizé zag oprukken - inmiddels president in de CAR - klopte hij met succes bij Bemba aan om hulp.


'Binnen 24 uur' waren twee bataljons van de MLC gemobiliseerd, de grensrivier overgestoken en de rebellen verjaagd. Daarna begonnen ze, 'in groepjes van vier' en huis-aan-huis opererend de burgers ervan te doordringen 'dat ze een hoge prijs moesten betalen' voor steun aan de rebellen. 'Ze stalen alles wat ze konden dragen en verkrachtten vrouwen, meisjes, bejaarden, ongeacht hun leeftijd.'


Ook mannen werden verkracht. De MLC-leden zochten lokale leiders uit, die ze in het openbaar verkrachten, zodat ze hun gezag verloren.


Wie zich verzette, werd vermoord en soms onthoofd: MLC-leden lieten hoofden op staken achter langs belangrijke wegen, als afschrikking.


Het proces is belangrijk 'voor alle militaire commandanten', aldus Moreno-Ocampo, omdat het vonnis zal bepalen in hoeverre zij als medeschuldige kunnen worden gezien aan wandaden gepleegd door soldaten onder hun bevel. 'Die uitspraak wordt wet in 114 landen', zei hij, verwijzend naar de ondertekenaars van het Statuut van Rome, het oprichtingsverdrag van het Strafhof.


Bemba volgde de procesdag zwijgend. Hij liet het aan zijn advocaat Nkwebe Liriss over te verklaren 'onschuldig' te zijn. Volgens Liriss rapporteerde de MLC in 2002-2003 niet aan Bemba, maar aan het leger van de Centraal Afrikaanse Republiek.


Liriss suggereerde ook dat het proces een politiek karakter had. Het Strafhof laat zich volgens hem 'gebruiken door politieke tegenstanders van Bemba' (lees: president Kabila) die wil voorkomen dat Bemba meedoet aan de verkiezingen van 2011, omdat Bemba nog zeer populair is in Congo. Eerder had Liriss tegen journalisten gezegd dat de verdediging onvoldoende tijd en geld had om alle beschuldigingen te onderzoeken. 'U zult getuige zijn van het oneerlijkste proces in de internationale rechtspraak.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden